Κωστής Αντωνιάδης

Τo όνειρο παρουσιάζεται σαν ένα κολλάζ πραγματικών αντικειμένων, μια συμπυκνωμένη εικόνα πραγμάτων, προσώπων και καταστάσεων που δεν ορίζονται πλέον από την πραγματικότητα αλλά από βαθύτερες επιθυμίες και παρορμήσεις. Ορισμένοι ψυχαναλυτές παρομοιάζουν τον τρόπο που γεννιόνται τα όνειρα με αυτόν που σχηματίζονται οι φωτογραφίες. Από τη μια μεριά είναι η ορατή πραγματικότητα που παρέχει τα απαραίτητα υλικά για τη δημιουργία τους και από την άλλη είναι ο φωτογράφος, αυτός που τα επιλέγει και τα συνθέτει. Αυτό απαιτεί συνεχή εγρήγορση για τον φωτογράφο, μια πνευματική και σωματική δραστηριότητα που με ακρίβεια περιέγραψε ένας αμερικανός φωτογράφος δίνοντας στο βιβλίο του τον τίτλο «Σαν μια μονόφθαλμη γάτα».*

Σκέφτομαι αντίθετα ένα φωτογραφικό λεύκωμα με τίτλο «Μάτια ερμητικά κλειστά». Τι είδος φωτογραφίας θα μπορούσε να περιέχει; Ποιες καταστάσεις, σκηνές ή γεγονότα υποχρεώνουν έναν φωτογράφο να κλείσει τα μάτια για να φωτογραφίσει; Ορισμένες φορές, όταν το θέαμα είναι ανυπόφορο, το «κλείνω τα μάτια μου για να μη βλέπω» παραχωρεί τη θέση του στο «φωτογραφίζω για να μη βλέπω». Το έχουν περιγράψει πολλοί φωτογράφοι που βρέθηκαν να αντιμετωπίζουν ανείπωτες καταστάσεις. Φωτογραφίζουν, και τα γεγονότα σχηματίζουν εικόνες που μεταθέτουν την κατανόησή τους στο μέλλον.

Κι έτσι όμως πάλι, ως εικόνες τρυπώνουν κάτω από τα βλέφαρα, γίνονται όνειρα, εφιάλτες, εικόνες από τις οποίες δεν μπορείς πια να ξεφύγεις. Γιατί στο όνειρο δεν υπάρχει κάπου αλλού να στρέψεις το βλέμμα σου, ούτε βλέφαρα έχεις για να τα κλείσεις. Ισως αυτή να είναι η δουλειά που κάνουν οι εφιάλτες. Να μεταφέρουν απροειδοποίητα στον ύπνο μας αυτό που δεν «αντέχουμε» να δούμε στην πραγματικότητα. Ή μήπως είναι αυτό που απαγορεύεται να δούμε;

Θυμάμαι έναν εφιάλτη που έβλεπα συχνά όταν ήμουν παιδί και με ξύπναγε πάντοτε την ίδια στιγμή με ένα δυνατό κάψιμο στο στομάχι: Περιπλανιόμουν βράδυ μέσα στο σπίτι μου, και ακολουθώντας την ίδια πάντα διαδρομή έφτανα στην πόρτα του δωματίου μου που ήταν κλειστή. Σηκωνόμουν στις μύτες των ποδιών μου, έπιανα το πόμολο και την άνοιγα. Προχωρούσα στο κρεβάτι μου όπου κάποιος κοιμόταν σε αυτό αλλά δεν ήμουν εγώ. Και καθώς πλησίαζα μια γιγάντια νυχτερίδα (ή κάτι τέτοιο) ξετρύπωνε κάτω από το κρεβάτι μου πριν φτάσω σε αυτό. Με τύλιγε με το σώμα της, και τότε ήταν που με ξύπναγε το κάψιμο στο στομάχι.

Σπάνια έχω αφηγηθεί αυτό το όνειρο, αλλά το θυμάμαι συχνά. Υποθέτω σήμερα πως η γιγάντια νυχτερίδα που με τυλίγει στο σκοτάδι είναι αυτό που χωρίζει τον κόσμο στα δύο. Από τη μία μεριά είναι ο εκλογικευμένος ασφαλής κόσμος, είναι το ορατό που κατανοώ και έχει νόημα. Από την άλλη είναι το άμορφο, το ακατανόητο, το δυσπρόσιτο επέκεινα τούτου του κόσμου. Η νυχτερίδα στο κατώφλι του είναι ίσως μια προειδοποίηση να μην επιχειρήσω να προσπεράσω. Βέβαια στην ηλικία που σχηματίστηκε αυτός ο εφιάλτης δεν θα μπορούσα να δώσω αυτές τις εξηγήσεις, και είναι πιθανό μέχρι σήμερα το ίδιο το όνειρο να έχει διαφοροποιηθεί στη μνήμη μου και να έχει προσαρμοστεί στο αντικείμενο της μελέτης μου για τη φωτογραφία και τα όρια του ορατού.

* Like a One-Eyed Cat: Photographs by Lee Friedlander, 1956-1987