Το βαρύ τίμημα της ελευθερίας

Λίγα χιλιόμετρα νοτιοδυτικά των Συρακουσών, ανάμεσα σε αιωνόβιες ελιές και φραγκοσυκιές, βρίσκεται μια γραφική κωμόπολη, το Κασίμπιλε. Γνωστό ιστορικά για δύο ανακωχές, μια το 413 π.Χ. ανάμεσα στον αθηναίο στρατηγό Δημοσθένη και τον επικεφαλής των Συρακουσίων Σπαρτιάτη Γύλιππο και μια στις 3 Σεπτεμβρίου 1943 ανάμεσα στον ταξίαρχο Καστελάνο, πληρεξούσιο του ιταλού βασιλιά Βίκτωρα-Εμμανουήλ Γ’, και τον υποστράτηγο Μπέντελ-Σμιθ, εκπρόσωπο του Ανώτατου Συμμαχικού Διοικητή στρατηγού Αϊζενχάουερ. Η ανακωχή, που έγινε γνωστή πέντε ημέρες αργότερα με διάγγελμα του πρωθυπουργού Πιέτρο Μπαντόλιο, ήρθε να επισημοποιήσει τη δεδομένη κατάρρευση της Ιταλίας. Αμέσως, πυροδοτήθηκε ένας αγώνας ανάμεσα σε Γερμανούς και Βρετανούς για την κατάληψη των ιταλικών ερεισμάτων στα Δωδεκάνησα.

Δεν ήταν η πρώτη φορά που γινόταν κάτι ανάλογο. Στις 24 Φεβρουαρίου 1941, ενώ η σύγκρουση για τον έλεγχο της Μεσογείου κορυφωνόταν ανάμεσα σε Ιταλία και Βρετανία, είχε τεθεί σε κίνηση η Επιχείρηση «Αποχή». Εκκινώντας από τη Σούδα, την Κύπρο και την Αλεξάνδρεια, μια βρετανική ναυτική δύναμη έφτασε στο Καστελλόριζο, προς μεγάλη χαρά των ντόπιων, και αποβίβασε αγήματα με σκοπό να εγκαταστήσει βάση τορπιλακάτων και να προχωρήσει σε δυτικότερα νησιά. Ο σχεδιασμός της επιχείρησης υπήρξε κακός κι η αντίδραση των Ιταλών άμεση, με αποτέλεσμα το νησί να ξαναπέσει στα χέρια τους σε λίγες ημέρες και να δεχτεί σκληρά αντίποινα.

Δεν ήταν αποκλειστικά στρατιωτικοί οι λόγοι που οδηγούσαν τη θέληση των Βρετανών για έλεγχο της Δωδεκανήσου. Δύο μόλις ημέρες πριν την «Αποχή», ο έλληνας πρωθυπουργός Αλέξανδρος Κορυζής είχε ζητήσει από τον βρετανό υπουργό Εξωτερικών Αντονι Ιντεν να συμμετάσχουν και ελληνικές δυνάμεις στην επιχείρηση. Το αίτημα θεωρήθηκε εύλογο, η απάντηση ωστόσο ήταν ότι επιβάλλεται να συζητηθεί με τους Τούρκους το ζήτημα αυτό. Στην πραγματικότητα, μέχρι και λίγο πριν τη συντριβή των ναζί, η βρετανική πολιτική θεωρούσε τα Δωδεκάνησα ένα πιθανό δέλεαρ για τον προσεταιρισμό της Τουρκίας, επιλέγοντας να παραβλέπει το γεγονός ότι κατοικούνταν από ακραιφνώς ελληνικό πληθυσμό σε συντριπτικό ποσοστό.

ΑΚΜΑΖΟΥΣΑ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ. Ως προϊόν μιας όψιμης αποικιοκρατικής εξάπλωσης, η Ιταλία κυριάρχησε στα Δωδεκάνησα μετά τον ιταλοτουρκικό πόλεμο το 1912. Στο Καστελλόριζο, όμως, παρέμεινε μια μικρή τουρκική φρουρά, που έδιωξαν λίγους μήνες αργότερα οι ίδιοι οι Καστελλοριζιοί, αφού εξεγέρθηκαν και κήρυξαν την Ενωση με την Ελλάδα. Στις αρχές του 20ού αιώνα η Μεγίστη αποτελούσε μια ακμάζουσα νησιωτική κοινότητα, με πληθυσμό πάνω από δέκα χιλιάδες, ελληνικό φρόνημα και οικονομική ευμάρεια που στηριζόταν κυρίως στις θαλάσσιες μεταφορές. Η απειλή της στρατολογίας από τους Οθωμανούς κι η περίοδος των πολέμων, που δυσκόλεψαν αισθητά τη ναυσιπλοΐα στη Μεσόγειο, άνοιξαν το κεφάλαιο της μετανάστευσης. Ο στόχος της Ενωσης έμεινε ανεκπλήρωτος, οι Μεγάλες Δυνάμεις αποφάσισαν στην επιστροφή του νησιού στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, που έμελλε να μη γίνει ποτέ λόγω του ξεσπάσματος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Οι Γάλλοι έφτασαν στο μικρό νησί και το κατέστησαν βάση τους, για να περάσει το 1921 και πάλι σε ιταλικά χέρια. Η συνθηκολόγηση της φασιστικής Ιταλίας έδωσε το έναυσμα για έφοδο στο νησιωτικό μήλο της Εριδος. Την ώρα που ο στρατάρχης Μπαντόλιο ανακοίνωνε τη συνθηκολόγηση, οι Βρετανοί ξεκινούσαν την προσπάθεια να καταλάβουν τα Δωδεκάνησα και οι Γερμανοί, υποψιασμένοι από καιρό, έθεταν σε εφαρμογή την Επιχείρηση «Αξων». Ομάδα κομάντος της βρετανικής SBS και αξιωματικοί-σύνδεσμοι έφτασαν άμεσα ως προπομποί στο Καστελλόριζο. Και στις 13 Σεπτεμβρίου 1943 το αντιτορπιλικό «Κουντουριώτης» επικεφαλής συμμαχικής μοίρας κατέπλευσε στο νησί μεταφέροντας βρετανικά στρατεύματα και εφόδια. Ο κυβερνήτης αντιπλοίαρχος Ευάγγελος Μπαλτατζής παρέδωσε στις Αρχές του Καστελλορίζου την ελληνική σημαία για να την υψώσουν. Ηταν η πρώτη σημαία ελευθερίας. Επρόκειτο για τολμηρή ενέργεια, το δίχως άλλο, μιας και το νησί δεν ήταν καν τμήμα της ελληνικής επικράτειας. Η εξόριστη ελληνική κυβέρνηση προσπαθούσε, όμως, να ενισχύει τις ελληνικές διεκδικήσεις και το γενικά αδύναμο γόητρό της με κάθε ευκαιρία.

Οι Βρετανοί μετέτρεψαν το νησί σε μικρό οχυρό, όμως η γερμανική απάντηση υπήρξε άμεση και σκληρή. Βασισμένοι στην αεροπορική τους υπεροχή, οι Γερμανοί άρχισαν πυκνούς βομβαρδισμούς. Μέσα σε λίγες ημέρες το Καστελλόριζο έγινε τόπος ερειπίων, οι κάτοικοι άρχισαν να φεύγουν με κάθε μέσο, άλλοι προς την Κύπρο, άλλοι προς τις απέναντι τουρκικές ακτές. Χιλιάδες Καστελλοριζιοί κατέληξαν πρόσφυγες σε δεινές συνθήκες στην Παλαιστίνη, οι περισσότεροι στο στρατόπεδο της Νουζεϊράτ στη Γάζα. Το νησί βομβαρδίστηκε σφοδρά τον Οκτώβριο και τον Νοέμβριο του ’43. Ουσιαστικά μόνο η ισχυρή στρατιωτική φρουρά άντεξε να παραμείνει, αποτελούμενη κυρίως από αποικιακά στρατεύματα, αλλά και η θρυλική Δέσποινα Αχλαδιώτου πάνω στο βραχονήσι της Ρω. Σαν να μην ήταν αρκετός ο βομβαρδισμός, εκτεταμένη πυρκαγιά κατέκαψε σημαντικό κομμάτι της πόλης το 1944. Τα συμμαχικά στρατεύματα δεν απέφυγαν τον ψόγο για την αδυναμία τους να διαφυλάξουν την ασφάλεια του νησιού και των περιουσιών.

Η ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗ. Το τέλος του πολέμου επεφύλασσε δυσάρεστες εκπλήξεις για τους ανθρώπους του Καστελλορίζου. Τρεις καραβιές προσφύγων ξεκίνησαν από τη Μέση Ανατολή το 1945 με κατεύθυνση το νησί, αλλά μόνο οι δύο έφθασαν στον προορισμό τους. Η τρίτη αποστολή ατύχησε, καθώς ξέσπασε πυρκαγιά στο ακτοπλοϊκό «Empire Patrol», με αποτέλεσμα τον θάνατο τριάντα τριών ατόμων. Εκατοντάδες ναυαγοί θα περισυλλεγούν από βρετανικά πλοία και θα επιστρέψουν αργότερα με άλλα δρομολόγια. Στο ίδιο το πολύπαθο Καστελλόριζο η κατάσταση που αντίκριζαν όσοι επέστρεφαν ήταν αποκαρδιωτική. Τα σπίτια κατεστραμμένα, τα νοικοκυριά λεηλατημένα, το βιος τους χαμένο. Οι περισσότεροι αργά ή γρήγορα αναζήτησαν τον δρόμο της μετανάστευσης, με τη μακρινή Αυστραλία να γίνεται η κύρια χώρα υποδοχής τους. Εκείνο το πρώτο αντιφέγγισμα ελευθερίας του 1943 θυμόμαστε στις 13 Σεπτεμβρίου. Οι περήφανοι Καστελλοριζιοί έχουν καταβάλει ακριβό τίμημα για να ανεμίζει στο νησί τους η γαλανόλευκη.

Ο Γιάννης Χαραλαμπίδης είναι ιστορικός, ΠΜΣ Σύγχρονη Ελληνική και Ευρωπαϊκή Ιστορία, Πανεπιστήμιο Κρήτης