Η πολιτική των ταυτοτήτων {LF}στη μικρή οθόνη

Tα τηλεοπτικά ριάλιτι έχουν τη δική τους ιστορία, και αυτή σίγουρα δεν απλή. Στην Ελλάδα τα παιχνίδια εγκλεισμού και παρακολούθησης παικτών έχουν μια ιστορία 20 χρόνων, αλλά αυτή δεν υπήρξε ούτε συνεχής ούτε ομοιόμορφη. Το είδος που εισήγαγε το «Big Brother» (συνεχής παρακολούθηση συμμετεχόντων) είχε ουσιαστικά παρέλθει, και μάλιστα κάποια προσπάθεια να επανέλθει το προηγούμενο διάστημα στέφθηκε με μεγάλη αποτυχία. Δεν συνέβη το ίδιο στην επαναφορά του από τον Σκάι εφέτος. Η τηλεθέαση, αλλά κυρίως ο διαδικτυακός σχολιασμός, έδειξε τις πρώτες βδομάδες αυξημένο ενδιαφέρον για ένα ουσιαστικά ξεχασμένο είδος.

Η προσωρινή επιτυχία του «Big Brother» φαίνεται να στηρίζεται σε μια νέα στρατηγική των ριάλιτι εκπομπών στην Ελλάδα, την οποία σχηματικά θα ορίζαμε ως το παράδειγμα της σύγκρουσης ταυτοτήτων. Μέχρι τουλάχιστον και το 2017, χρονιά που η επαναφορά του «Survivor» πάλι στον Σκάι γνωρίζει τεράστια απήχηση, η σεναριακή στρατηγική και η επιλογή χαρακτήρων στις εκπομπές ριάλιτι δεν είχε συγκρουσιακή στόχευση παρά το γεγονός ότι οι διαφωνίες, τα κουτσομπολιά και η μικροΐντριγκες ήταν μέσα στο πρόγραμμα. Οι επιλογές των παικτών δεν γίνονταν με βασικό στόχο την προβολή της «διαφορετικότητάς» τους και την προμελετημένη τους σύγκρουση επάνω σε αξιακά και νοοτροπιακά ζητήματα. Αυτό φαίνεται να προκύπτει σταδιακά κυρίως τα τελευταία τρία χρόνια τόσο στα ριάλιτι μόδας και ερωτικών σχέσεων όσο και στο «Master Chef» (το οποίο αρχικά δεν είχε τέτοιον χαρακτήρα), στα οποία το casting χαρακτήρων και η σεναριακή οργάνωση οδηγούν μαθηματικά σε ταυτοτικές συγκρούσεις. Είναι άλλωστε μια γνωστή τακτική που συνήθως ισχύει στην αμερικανική έκδοση των ριάλιτι, αλλά δεν είχε μεγάλο βαθμό υιοθέτησης μέχρι τώρα στην Ελλάδα. Θα λέγαμε ότι το σημερινό «Big Brother» εκπροσωπεί την κορύφωση αυτού του παραδείγματος.

Στο παρελθόν, από την μπρουτάλ αρρενωπότητα του Τσάκα, τη ναζιάρα και καλοπροαίρετη Καλομοίρα μέχρι και τον τίμιο και λαϊκό Ντάνο, αυτό που είχαμε ήταν παραδοσιακά πρότυπα (ή στερεότυπα) που στο τέλος δεν δημιουργούσαν αξιακές ή πολιτικές αντιπαραθέσεις αλλά μάλλον συναινέσεις. Επιβεβαίωναν τον αντεστραμμένο συγκρητισμό της ελληνικής κοινωνίας, δηλαδή το γεγονός ότι η παράδοση καταφέρνει να ενσωματώνει το μοντέρνο (και όχι το αντίθετο) σε πολλούς τομείς της δημόσιας ζωής.

Το γεγονός ότι μπαίνει σε ένα ριάλιτι ένας παίκτης που διαφημίζει τον εαυτό του ως βιαστή δεν μπορεί να συγκριθεί με ό,τι έχουμε δει στα προηγούμενα επιτυχημένα ριάλιτι, ακόμη και αν και σε αυτά υπήρξαν σκανδαλιστικές ή άλλες ακρότητες. Το επιχείρημα ότι ο συγκεκριμένος χαρακτήρας βάναυσης ανδροπρέπειας δεν υπάρχει στην πραγματικότητα (και τον δημιουργεί η τηλεόραση) προφανώς και είναι άστοχο. Η βία εναντίον των γυναικών, η ενδοοικογενειακή βία και η βία με βάση τις σεξουαλικές διαφορές φαίνεται ότι βρίσκονται σε θλιβερή άνθηση στην ελληνική κοινωνία ανεξάρτητα από το «Βig Βrother». Το θέμα δεν είναι κατά πόσο είναι παραμορφωτικός ο τηλεοπτικός καθρέφτης. Το θέμα είναι γιατί επιλέγονται φορμάτ εκπομπών που επιτρέπουν τη βιαιότητα ως μέσο επικοινωνίας και αντιπαράθεσης. Και μάλιστα από έναν σταθμό μέχρι πρότινος αφιερωμένο στην ενημέρωση.

Το στοιχείο της εμπορικότητας δεν απαντά ποτέ στον πυρήνα των ερωτημάτων που μας βάζει το τηλεοπτικό θέαμα. Υπήρχε θεαματικότητα και με λιγότερο «βίαια» ριάλιτι, με λιγότερο «μεγάλες» αντιπαραθέσεις ταυτότητας. Γιατί σήμερα επιλέγονται αυτού του τύπου τα «σενάρια»; Η απάντηση δεν είναι εύκολη. Γνωρίζουμε ότι η προβολή της βίας σε μυθοπλαστικές αφηγήσεις δεν είναι κάτι που κάνει το κοινωνικό σύνολο γεμάτο σχιζοφρενείς δολοφόνους. Αλλωστε η παραγωγή μυθοπλαστικής βίας έχει δημιουργήσει αριστουργήματα στον χώρο της τέχνης ακριβώς γιατί εκθέτει, εκτονώνει και αποδομεί τη βία σε έναν κόσμο που επιδιώκει την ειρήνευση. Αυτό που δεν ξέρουμε τι ακριβώς προκαλεί είναι όχι η μυθοπλαστική αλλά η αληθοφανής αναπαραγωγή της βαναυσότητας. Γνωρίζουμε καλά ότι η εικονική αντιπαράθεση διαφορετικοτήτων στη σύγχρονη Αμερική – ως απότοκο μιας εμμονικής πολιτικής των ταυτοτήτων – βάζει νερό στο αυλάκι του τραμπισμού και κάθε φονταμενταλισμού. Πρέπει να προβληματιστούμε σοβαρά για το κατά πόσο εκπομπές προσομοίωσης συγκρουσιακών ταυτοτήτων συμβάλλουν με οποιονδήποτε τρόπο στη δημιουργία μιας δημοκρατικής δημόσιας σφαίρας, η οποία δεν αρκεί μόνο να είναι πλουραλιστική αλλά και να λειτουργεί με κανόνες αλληλοσεβασμού.