Φινάλε για το τσεχικό Νέο Κύμα

Μια μεγάλη μορφή του τσεχικού κινηματογράφου, ο Γίρι Μένζελ, άφησε σε ηλικία 82 ετών την τελευταία πνοή του πριν από μερικές ημέρες στην πατρίδα του την Τσεχία. Σκηνοθέτης εμβληματικών ταινιών όπως ο «Ανθρωπος που έβλεπε τα τρένα να περνούν» (1966) και το «Υπηρέτησα τον βασιλιά της Αγγλίας» (2006), ο Μένζελ, όπως ο συνονόματός του Γιαν Καντάρ και ο Μίλος Φόρμαν, υπήρξαν για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα, οι απόλυτοι πρεσβευτές του κινηματογράφου της χώρας τους στις δύσκολες μέρες της κομμουνιστικής επικράτειας.

O Γίρι Μένζελ γεννήθηκε στις 23 Φεβρουαρίου του 1938 στην Πράγα, όπου και σπούδασε κινηματογράφο. Στον χώρο άρχισε να εργάζεται ως βοηθός της Βέρα Τσιτίλοβα, γυρίζοντας συγχρόνως ταινίες μικρού μήκους. Ως γνωστόν, η  δεκαετία του 1960 άνοιξε πολλά κεφάλαια στον παγκόσμιο κινηματογράφο και η τσεχική πρωτοπορία υπήρξε ένα από τα μεγάλα ευρωπαϊκά της. Μαζί με τον Φόρμαν, τον Καντάρ, τον Αϊβαν Πάσερ και άλλους νέους κινηματογραφιστές της εποχής εκείνης, ο Μένζελ εξελίχθηκε σε δυναμικό εκπρόσωπο αυτού του κινηματογράφου φτάνοντας πολύ σύντομα ως τα βραβεία της Αμερικανικής Ακαδημίας Κινηματογράφου. Η ταινία του «Ο άνθρωπος που έβλεπε τα τρένα να περνούν» προτάθηκε για το Οσκαρ καλύτερης διεθνούς ταινίας (μη αγγλόφωνης) το 1968 και το κέρδισε. Ηταν η πρώτη μόλις μεγάλου μήκους ταινία του (είχε προηγηθεί η βράβευση του Καντάρ με το «Μαγαζάκι της κεντρικής οδού).

Ο Μ. ΧΡΑΜΠΑΛ. Το σενάριο του «Ανθρώπου που έβλεπε τα τρένα να περνούν» είναι βασισμένο στο μυθιστόρημα του επίσης διάσημου τσέχου συγγραφέα Μποχουμίλ Χράμπαλ, με τον οποίο ο Μένζελ απέκτησε χρόνια και πολύ στενή σχέση φιλίας και κοινής επαγγελματικής πορείας. Αρκετές ταινίες του Μένζελ  είναι βασισμένες σε βιβλία του Χράμπαλ και το «Παγιδευμένοι κορυδαλλοί» (1969) υπήρξε ίσως η πιο θορυβώδης συνεργασία τους. Ο λόγος για τον οποίο προκάλεσε αίσθηση και ενόχλησε τους κομμουνιστές ήταν επειδή γυρίστηκε την εποχή που ξεκινούσε η Ανοιξη της Πράγας, κίνημα του διεκόπη με την εισβολή του ρωσικού στρατού τον Αύγουστο του 1968 στην Τσεχοσλοβακία. Οι αντικαθεστωτικές διαθέσεις της ταινίας ήταν πολύ έντονες και αυτό ίσως να ήταν ο λόγος για τον οποίο η ταινία κέρδισε τη Χρυσή Αρκτο στο φεστιβάλ κινηματογράφου του Βερολίνου.

Αλλα μυθιστορήματα του συγγραφέα που απασχόλησαν τον Μένζελ είναι το «Shortcuts» (1981), το «The Snowdrop Festival» (1984) και το «Υπηρέτησα τον βασιλιά της Αγγλίας» (κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη).  Φανατικός υπερασπιστής του καλού, υπόγειου χιούμορ, ο Γίρι Μένζελ ήταν της θεωρίας ότι τα πιο σοβαρά θέματα, μόνον με χιούμορ θα πρέπει να αντιμετωπίζονται. «Αν προσπαθήσεις να μιλήσεις πολύ σοβαρά για πολύ σοβαρά θέματα, θα καταλήξεις γελοίος» είχε κάποτε πει. Να σημειωθεί τέλος ότι ο Μένζελ είχε εμφανιστεί και ως ηθοποιός στον κινηματογράφο. Τελευταία ταινία του στην οποία παίζει που είδαμε στην Ελλάδα, είναι ο «Διερμηνέας» (2018) του Μάρτιν Σούλικ.