Βιβλία {LF}για δεύτερη ανάγνωση

Ζακ Λακάν

Το σεμινάριο –

8ο βιβλίο: Η μεταβίβαση

Μτφ. Διάφοροι, επιμ. Κώστας Τσάμπουρας, Νασία Λινάρδου, Ρεζινάλντ Μπλανσέ

Εκδ. Εκκρεμές, σελ. 426

Τιμή 29,47 ευρώ

Το γεγονός ότι πρόκειται για κείμενο απαιτητικό και «ειδικό» δεν απαγορεύει την πρόσβαση σε αυτό. Η «Μεταβίβαση» του Ζακ Λακάν, το 8ο βιβλίο από το περίφημο Σεμινάριο που παρέθετε για περίπου τριάντα χρόνια, είναι μια σπουδή στην αγάπη. Ο ίδιος επιμένει αρκετές φορές μέσα στο σεμινάριο ότι η γνώση των κειμένων επαναπροσδιορίζεται μόλις σταματήσουμε να τα εκλαμβάνουμε σαν θέσφατα και ιερά. Και αυτό επιχειρεί με την αυθαιρεσία που αναλογεί σε έναν αναλυτή, ο οποίος στρέφεται στο «Συμπόσιο» του Πλάτωνα για να ερμηνεύσει τον μηχανισμό της μεταβίβασης. Το κάνει με τρόπο συναρπαστικό για τον αναγνώστη, συνδυάζοντας παραδείγματα από τον κινηματογράφο (το «Ψυχώ» του Χίτσκοκ είναι η πιο πρόσφατη ταινία που τον ενδιαφέρει, καθώς το σεμινάριο διεξάγεται το 1960 – 1961), τη λογοτεχνία, την τραγωδία, την ίδια την καθημερινότητα και το πανεπιστήμιο. Από όλες τις περιοχές όπου προφανώς το ασυνείδητο λειτουργεί ως δομημένη γλώσσα. Δύο αρχές βοηθούν την εξέλιξη του σεμιναρίου απέναντι στους επίδοξους αναλυτές που τον ακούν: πρώτον, η αγάπη είναι ένα κωμικό συναίσθημα – δεύτερον, «η αγάπη είναι το να δίνεις αυτό που δεν έχεις». Διόλου τυχαία, μεγάλο μέρος του σχολιασμού, εκτός από τον Σωκράτη, αφιερώνεται στον Αριστοφάνη – έναν «γελωτοποιό» στα μάτια του Πλάτωνα -, ο οποίος μάλιστα εμφανίζεται με λόξιγκα μετά την ομιλία του Παυσανία. Αρκεί το παρακάτω απόσπασμα για να αποκαλύψει κάτι από το ύφος του Λακάν: «Κοιτάω αυτό το κείμενο στο σημείο του “Παυσανίου παυσαμένου”, διότι αμέσως μετά εστιάζει στον Αριστοφάνη, ο οποίος παίρνει τον λόγο, και αντιλαμβάνομαι ότι για 16 στίχους δεν μιλάμε για τίποτε άλλο παρά για το πώς μπορούμε να σταματήσουμε αυτόν τον λόξιγκα… Τελικά με τα “παύσαι”, “παύσωμαι”, “παύση”, “παύεσθαι”, “παύσεται”, μαζί με το “Παυσανίου παυσαμένου” της αρχής, συναντούμε σε αυτούς τους 16 στίχους συνολικά επτά επαναλήψεις του “παυσ-“… Είναι εντέλει πολύ δύσκολο να μη δούμε ότι ο Αριστοφάνης παθαίνει τον λόξιγκα επειδή, καθ’ όλη τη διάρκεια του λόγου του Παυσανία, έχει σκάσει στα γέλια, κι ότι και ο Πλάτων δεν πάει πίσω». Για την ελληνική έκδοση, που εντάσσεται στη σειρά «Λακανικός προσανατολισμός», μετέφρασαν οι: Αννα Πίγκου, Δέσποινα Ανδροπούλου, Ρούλη Χριστοπούλου, Ελένη Μόλαρη.

Νάντια Στυλιανού

Οδυσσέας Ελύτης –

Rene Char, σημείο τομής αδαμάντινο

Πρόλογος Jacques Bouchard

Εκδ. Μελάνι, σελ. 179

Τιμή 14 ευρώ

Πού μπορεί να συναντιούνται και πού να απομακρύνονται ο Οδυσσέας Ελύτης με τον Ρενέ Σαρ, ποιητή με τον οποίο ένιωθε κοντά ο έλληνας νομπελίστας; Το γεγονός ότι ο τελευταίος «εξυμνεί τη διαύγεια του ευήλιου Αιγαίου και ο Char την άγρια λιτότητα της βουνίσιας Προβηγκίας» στέκει μόνο ως φαινομενική αντίφαση για μια σειρά από ζητήματα: τη μαθητεία τους στον υπερρεαλισμό, την πρόοδο προς την ατομική ελευθερία, τη φύση και τη μεταφυσική, το φως και το σκότος. Αυτά τα ζητήματα διερευνά η Νάντια Στυλιανού, διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Paul Valery του Μονπελιέ, στην έκδοση που υποτιτλίζεται «Μια πολιτισμική σπουδή στην ποιητική της Μεσογείου» (οι δύο ποιητές μαζί με τον Καμύ είχαν αποφασίσει να εκδώσουν το περιοδικό «Εμπεδοκλής» ακριβώς για πάνω στην αυστηρή γραμμή της μάχης για το φως και της μεσογειακής αίσθησης). «Η εικόνα του ποιητή που θα “ξεκλειδώσει” την τρέχουσα πραγματικότητα και θα ανοίξει τις θύρες μπρος σε μιαν άλλη πραγματικότητα συναντάται και στους δύο ποιητές. Ενεργώντας σαν διαρρήκτης της γλώσσας, ο ποιητής κατασκευάζει μια άλλου είδους κλίμακα ηχητική και σημαντική…».

Leo Strauss

Η πόλη και ο άνθρωπος: Αριστοτέλης – Πλάτων – Θουκυδίδης

Μτφ. Γιώργος Μερτίκας

Εκδ. Κουκκίδα, σελ. 404

Τιμή 19,08 ευρώ

Leo Strauss

Ο Θουκυδίδης και το νόημα
της πολιτικής ιστορίας

Μτφ. Βασίλειος Μακρυπούλιας

Αμμων Εκδοτική, σελ. 86

Τιμή 11,66 ευρώ

Ο Λέο Στράους (1899 – 1973) γράφει το όψιμο έργο του 1964, εποχή την οποία χαρακτηρίζει «κρίση της Δύσης» και ενώ ο ίδιος αντιμάχεται ακόμη τον «ιστορικισμό» και την ηθική ανάγνωση της ιστορίας. Υπ’ αυτό το πρίσμα οφείλει κανείς να διαβάσει τα τρία δοκίμιά του για τον Αριστοτέλη, τον Πλάτωνα και τον Θουκυδίδη – ίσως το διαυγέστερο -, με τα οποία επιστρέφει στην αυγή της «πρώτης πολιτικής φιλοσοφίας». Στο πρώτο μέρος κωδικοποιεί, εκτός άλλων, μία από τις αρχές του Αριστοτέλη, με την οποία και ο ίδιος συμφωνεί ως θιασώτης της φιλελεύθερης δημοκρατίας: «Η δημοκρατία δεν είναι απλώς μία μορφή της πόλης ανάμεσα σε πολλές αλλά η κανονική της μορφή… Η πόλη είναι, ή τείνει να είναι, μια κοινωνία ελεύθερων και ίσων ανθρώπων. Η πόλη είναι ο λαός της ή ανήκει στον λαό της κι αυτό φαίνεται ότι απαιτεί να άρχεται από τον λαό. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Αριστοτέλης εισάγει τις βασικές σκέψεις του τρίτου βιβλίου των Πολιτικών μ’ ένα επιχείρημα δημοκρατικής προέλευσης και ότι ο πρώτος ορισμός του πολίτη που έχει κατά νου είναι εκείνος του πολίτη σε μια δημοκρατία». Στο δοκίμιο για τον Πλάτωνα ανακηρύσσει τους φιλοσόφους στα μόνα άτομα που μπορεί να είναι δίκαια «υπό την έννοια που η πόλη μπορεί να είναι δίκαιη»: αυτάρκεις, αληθινά ελεύθεροι. Ο Θουκυδίδης του, τέλος, είναι μια προφιλοσοφική ανάγνωση της πόλης. Εδώ εμπεριέχεται η πολιτική αντίληψη του θείου. Διόλου τυχαία, το βιβλίο του Στράους κλείνει με ένα ερώτημα το οποίο υποδεικνύει ως «κλειδί» για να κατανοήσουμε τον πολιτικό κόσμο των αρχαίων: «τι είναι θεός».

Την ίδια περίοδο κυκλοφόρησε και το «Θουκυδίδης και το νόημα της πολιτικής ιστορίας» (Αμμων εκδοτική, μτφ. Βασίλειος Μακρυπούλιας), όπου ο Στράους επιχειρεί να απαντήσει σε τρεις ενστάσεις – «σκάνδαλα» για το έργο του αθηναίου ιστορικού: α) πώς πρέπει να κατανοήσουμε τη διασύνδεση ενός συγκεκριμένου γεγονότος (Πελοποννησιακός Πόλεμος) με την καθολική του απήχηση (κτήμα ες αεί), β) γιατί σιωπά για την τραγωδία, την κωμωδία, τις τέχνες εστιάζοντας στα πολιτικά θέματα και γ) πόσο αληθινές είναι οι δημηγορίες που ανασυνθέτει; Από τον ίδιο οίκο, τέλος, κυκλοφορεί και το «Προς μια ερμηνεία της πλατωνικής πολιτικής φιλοσοφίας» (μτφ. Β. Μακρυπούλιας).

Διονύσης Σπ. Μπονίκος

Οι προκλήσεις της λογοτεχνικής μετάφρασης

Εκδ. Παρισιάνου (parisianou.gr), σελ. 301

Τιμή 17 ευρώ

Το 1978 η αρχή του «Φύλακα στη σίκαλη» (εκδ. Επίκουρος), στη μετάφραση της Τζένης Μαστοράκη, είχε ως εξής: «Αν θέλετε λοιπόν στ’ αλήθεια να τ’ ακούσετε, τότε το πρώτο και κύριο μπορεί να περιμένετε πως θα σας πω πού γεννήθηκα, και τι φρίκη που ήτανε τα παιδικά μου χρόνια και τι φτιάχνανε οι δικοί μου και τα ρέστα (σ.σ.: το περίφημο «and all») πριν με κάνουνε κι ένα σωρό αηδίες και κεράσματα καταπώς στον Δαβίδ Κόπερφιλντ». Απόσπασμα το οποίο η ίδια μεταφράστρια μετέφερε στην έκδοση «Στη σίκαλη, στα στάχια, ο πιάστης» του 2014 (Ελληνικά γράμματα) διαφορετικά: «Αμα μιλάτε σοβαρά πως θέλετε να σας τα πω, εντάξει τώρα, εσείς θα περιμένετε μήπως αρχίσω να σας λέω έτσι κάνα πού γεννήθηκα, και τι σκατά που θα ‘τανε τα παιδικά μου χρόνια, κι όσα ξέρω γώ τι άλλα είχανε κάνει οι δικοί μου πριν με κάνουμε κι εμένα, κι ένα κάρο μαβλακείες, που ούτε Δαβίδ Κόπερφιλντ – μόνο που, για να πω και την αλήθεια αλήθεια μου άμα θέλετε, εγώ δεν έχω όρεξη για τέτοια». Το ακόμη πιο ενδιαφέρον, ωστόσο, στην επίμονη ανάγνωση του γιατρού και ομότιμου καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Πατρών Δ. Μπονίκου είναι ότι μαζί με τις δύο ελληνικές μεταφράσεις παραθέτει τις αντίστοιχες στη γαλλική, γερμανική και ισπανική γλώσσα. Πρόκειται για έναν συναρπαστικό συγκριτικό τετράγλωσσο σχολιασμό, που αναδεικνύει τις προκλήσεις της μετάφρασης, αλλά οφείλεται στην ίδια την απόλαυση της ανάγνωσης. Γράφει ο συγγραφέας για την Τζένη Μαστοράκη στην εισαγωγή, όπου διαπερνά μεγάλο τμήμα από τη θεωρία της μετάφρασης: «Οφείλω να ομολογήσω ότι το ελληνικό αναγνωστικό κοινό μόνο χάριτες οφείλει στην αναγνωρισμένη μεταφράστρια και ποιήτρια, διότι τόσο με την πρώτη μετάφραση όσο και με την αναμετάφραση του Catcher συνέβαλε στη γνωριμία του με ένα καθιερωμένο πλέον έργο – cult της παγκόσμιας λογοτεχνίας, επιβεβαιώνοντας με την προσφορά της ότι η μετάφραση αναγνωρισμένων συγγραφέων από άλλες κουλτούρες εμποδίζει την περιχαράκωση μιας συγκεκριμένης λογοτεχνίας…».

Massimo Recalacati

Κράτα το φιλί

Μτφ. Χρήστος Πονηρός

Εκδ. Κέλευθος, σελ. 216

Τιμή 14 ευρώ

Με εκκίνηση την ιταλική φράση «mantieni il bacio» που χρησιμοποιείται για ασκήσεις φυσιοθεραπείας (όταν διπλώνεις τα γόνατα και ξαπλώνεις ανάσκελα) ο γνωστός ψυχαναλύτης αποδεικνύει ακόμη μια φορά τη δεινότητα περιπλάνησης στις μεγάλες αφηγήσεις του έρωτα και της συνάντησης με τον Αλλο. Αυτό που γνωρίσαμε στο «Σύμπλεγμα του Τηλέμαχου» και τα «Πορτρέτα της επιθυμίας» (επίσης από τον «Κέλευθο»), τα καλύτερα από τα προηγούμενα βιβλία του, συνεχίζεται εδώ με τρόπο που αφορά όλους τους ενημερωμένους αναγνώστες. Τη στιγμή που ο Ρεκαλκάτι ρίχνει τους αφορισμούς του τηρείς χρόνο αναμονής για το κατά πόσο ισχύουν – αλλά είναι τόσο λεπτοδουλεμένοι ώστε γρήγορα καταθέτεις τα όπλα: «Δεν είναι τυχαίο το ότι δεν υπάρχει φιλί στον αγοραίο έρωτα και επίσης σπανίζει στη σεξουαλική πορνογραφία. Το φιλί είναι ο χρόνος μιας στενής σχέσης, που ζευγαρώνει με τρόπο εκπληκτικό τον τόπο του λόγου με αυτόν του σώματος. Οπως δεν υπάρχει έρωτας χωρίς δήλωση του έρωτα, έτσι δεν υπάρχει και έρωτας χωρίς φιλί». Η διαδρομή στο μεγάλο του έρωτα μυστήριο διαρκεί επτά μαθήματα για τον Ρεκαλκάτι, όσα και τα υποκεφάλαια της έκδοσης: υπόσχεση, επιθυμία, παιδιά, ζήλειες, βία, χωρισμοί, έρωτας που διαρκεί.

Anthony Brandt & David Eagleman

Η δύναμη του νου

Μτφ. Γιώργος Σιώρης

Εκδ. Οξύ, σελ. 294

Τιμή 17,99 ευρώ

Θα μπορούσε να αποδειχθεί στο ξεφύλλισμα ένα βιβλίο με τις γνωστές «άχρηστες πληροφορίες» της ημέρας. Πώς ο Πικάσο συνέλαβε τις «Δεσποινίδες της Αβινιόν», σε ποιο διήγημα του Χεμινγουέι οι χαρακτήρες μιλούν για την μπίρα και – εμμέσως – για μια έκτρωση κ.λπ. Αλλά το βιβλίο των Μπραντ και Ιγκλμαν διασώζεται από μια τέτοια κατηγοριοποίηση επειδή έχει συνεκτικό άξονα: τη μεγάλη πανανθρώπινη περιπέτεια της γνωστικής ευελιξίας. Τη συνεχή αναζήτηση του ανθρώπινου εγκεφάλου για δημιουργία.

Marc David Baer

Οι Ντονμέ της Θεσσαλονίκης

Μτφ. Φώτης Κοκαβέσης, πρόλογος – επιμέλεια Γιάννης Καρατζόγλου

Εκδ. Επίκεντρο, σελ. 379

Τιμή 19 ευρώ

Προϊόν πολύχρονης έρευνας του καθηγητή Διεθνούς Ιστορίας Μαρκ Ντέιβιντ Μπερ, η ελληνική έκδοση για την ιστορία των ντονμέδων έρχεται δέκα χρόνια ύστερα από την πρωτότυπη από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις του Στάνφορντ. Οπου ντονμέδες φυσικά οι απόγονοι των εβραίων που κατοικούσαν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και προσηλυτίστηκαν στο Ισλάμ μαζί με τον «ηγέτη» τους, τον ραβίνο Σαμπετάι Σεβή, τον 17ο αιώνα. Για τις ανάγκες της έρευνας ο συγγραφέας ταξίδεψε στην Κωνσταντνούπολη, την Αγκυρα, τις ΗΠΑ και τη Θεσσαλονίκη, για την οποία επισημαίνει τη βοήθεια από τους: Πάρη Παπαμίχου Χρονάκη, Σωτήρη Δημητριάδη, Ελένη Καραναστάση, Κωνσταντινό Γιάντση, Βιργινία Μαυρίδου, Ελένη Λιμπάκη, Βασίλη Δημητριάδη, John Alexander, τον εκλιπόντα Αλμπέρτο Ναρ, Ρένα και Τόνι Μόλχο, Νικόλαο Σταυρουλάκη κ.ά. Το βιβλίο ακολουθεί τη λογική χρονολογική σειρά των γεγονότων. Από τη γέννηση της εθνοθρησκευτικής ταυτότητας των Ντονμέ το 1666 ως την ιστορία τους στην οθωμανική Θεσσαλονίκη (1862 – 1908). Η ζωή τους παρουσιάζεται μέσα από παραδείγματα επιτυχημένων οικογενειών εμπόρων, ενώ η κουλτούρα της μυστικότητας από την πρακτική της ενδογαμίας και των ξεχωριστών τζαμιών. Και από τη συμβολή τους στην Επανάσταση των Νεότουρκων και την ίδρυση μιας κοσμικής δημοκρατίας στην Τουρκία ως τη μετακίνησή τους μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών. Ειδικά το τελευταίο κεφάλαιο (όγδοο) επικεντρώνεται στο πώς οι Ντονμέ απέτυχαν να ενσωματωθούν στην τουρκική και ελληνική κοινωνία διατηρώντας την κοινωνική και θρησκευτική διαφορετικότητα και τους θεσμούς τους. Με μια αλλαγή: ενώ τα σχολεία τους στη Θεσσαλονίκη παρήγαγαν θρησκευτική και παράλληλα κοσμοπολίτικη παιδεία, στην Κωνσταντινούπολη υποχρεώθηκαν να παράγουν κοσμικούς εθνικιστές.