Κάποτε, στα πανηγύρια

Ηταν εκείνα τα χρόνια στ’ Απεράθου της Νάξου, όπως και σε κάθε χωριουδάκι της άγιας ελληνικής περιφέρειας, που το κάθε τι είχε τη μυρωδιά του. Μυρωδιές και γεύσεις που χάθηκαν όπως τα περισσότερα έμψυχα και άψυχα εκείνης της εποχής.

Πιτσιρικάδες δεκάχρονοι τότε  τρέχαμε σαν τρελοί και απαλλοτριώναμε άγουρα ακόμα τα βύσσινα στο πηγάδι της Παναγίας, τα ξινά δαμάσκηνα που μούδιαζαν το στόμα, τα μυρωδάτα αχλάδια πίσω από την μπίρα και τα καρύδια με τη φλούδα πέρα στου Παπά τον Μύλο, που έβαφαν μαβιά χέρια και χείλια προσφέροντας έτσι αποδείξεις για το ποιος ήταν ο πιο ρηξικέλευθος και ο πιο ικανός της παρέας.

Εκτός από τα φρούτα και την ανθισμένη φύση, μυρίζανε κι είχανε γεύση όμως και τα πανηγύρια στα χωριά μας. Πέρα από τη θεϊκή μυρωδιά του ψημένου στον ξυλόφουρνο πρόσφορου κατά την αρτοκλασία, μύριζε υπέροχα ολόκληρη η ατμόσφαιρα και στο πανηγύρι που ακολουθούσε στην πλακόστρωτη αυλή. Μύριζαν τα ποτά, μύριζε το χταπόδι με το ούζο, μύριζε το λουκούμι που κερνούσαν τη μορφονιά  που χόρευε με χαμηλωμένο βλέμμα, στροβιλιζόμενη κατά τις επιταγές του οργανοπαίχτη και του χορευτή. Κι όταν πετούσε το λουκούμι προς το μέρος μας αγώνας για το ποιος θα το πιάσει στον αέρα, γιατί στο φαντασιακό μας αυτό ήταν ένα χάδι στο μάγουλό μας με την ανάστροφη του χεριού της. Και δαγκώναμε το λουκούμι σε πολλές μπουκιές για ν’ αργήσει να τελειώσει, νομίζοντας πως είχε τη μυρωδιά της. Λουκουμόσκονη στο χνουδιασμένο πανωχείλι μας και φτερούγισμα στις άγουρες καρδιές μας.

Τα τακίμια που παίζανε στα – ημερήσια πάντα πανηγύρια στα χωριά μας – ήταν οργανοπαίκτες αυτοδίδακτοι, ταλαντούχοι και ευαίσθητοι χωριανοί που με την επιμονή και την κοπιώδη προσπάθεια έφταναν να παίζουν βιολί και λαούτο, τσαμπούνα και ντουμπάκι με αφάνταστη δεξιοτεχνία. Ο ρυθμός και το πάθος ξεκινούσε αναδεύοντας  τα σπλάχνα τους και όδευε μέσω του δοξαριού και του αυλού της τσαμπούνας αφιλτράριστος στον αγέρα ψάχνοντας ευήκοα ώτα και ψυχές έτοιμες για δόνηση. Απογείωνε τους χορευτές ένα μπόι πάνω από τηι γη και τους κρατούσε μετέωρους να στροβιλίζονται με μάτια κλειστά και ορθάνοιχτη την ψυχή στους ρυθμούς του διονυσιακού μπάλου και στις αργές στροφές και τα τσακίσματα του συρτού.

Πολλά τα πανηγύρια στ’ Απεράθου της Νάξου, πολλές οι αφορμές για γλέντι και ψυχική ανάταση. Δίσεκτα τα χρόνια, σκληρή η δουλειά στα σμυριδωρυχεία, δύσκολη η επιβίωση. Κι όμως υπήρχε πάντα η διάθεση για γλέντι, για τραγούδι, για αυτοσχέδιες ρίμες, για διασκέδαση. Ελειπαν τα βασικά, ακόμα και στη διατροφή, αλλά υπήρχε υπερπληθώρα στα ψυχικά αποθέματα, στην αλληλεγγύη, στην αγάπη, στον έρωτα. Ηταν τα χρόνια της αθωότητας που αναλώσαμε αλόγιστα, και που αντιληφθήκαμε την αξία τους όταν ακριβώς έπαψαν να υπάρχουν.

Συνήθως στα καλοκαιρινά πανηγύρια υπήρχαν πολλά τακίμια που αποτελούνταν σταθερά από βιολί και λαούτο και παίζανε εκτός από την αυλή της εκκλησιάς που γιόρταζε, στην Πλάτσα του χωριού αλλά και σε μαγαζιά σε ολόκληρο το χωριό.

Πάντα το πανηγύρι στην εκκλησιά ξεκινούσε μετά τη λειτουργία και κορυφώνονταν το απόγευμα μέχρι να σημάνει ο εσπερινός. Κι είχαμε πολλά πανηγύρια. Της γειτόνισσάς μου της Αγίας Παρασκευής στην Ψάρη Πλάκα, του Σωτήρος Χριστού, το μεγάλο πανηγύρι της Παναγίας τον Δεκαπενταύγουστο, του Σταυρού τον Σεπτέμβρη αλλά κυρίως  τ’ Αϊ-Γιάννη στις 29 Αυγούστου. Μια γιορτή, κι ένα πανηγύρι που πάντα με γέμιζε μελαγχολία. Στο μεταίχμιο δυο εποχών σημαδεύονταν πάντα από το ξεψύχισμα του καλοκαιριού και τα κλαψουρίσματα του νεογέννητου φθινόπωρου. Ενα πανηγύρι στο ξωκκλήσι τ’ Αϊ-Γιάννη που μας γέμιζε ανατριχίλα το ψυχρό βοριαδάκι του και φόρτιζε την ψυχή μας η έγνοια για τον χειμώνα που έφτανε και το καλοκαίρι που θα αργούσε να ξανάρθει…

Η τσαμπούνα και το ντουμπάκι ήταν περισσότερο συνδεδεμένα με τις Απόκριες και λιγότερο με τα καλοκαιρινά πανηγύρια. Εκεί στις χειμωνιάτικες γιορτές με κορύφωση την Αποκριά και τους κουδουνάτους πλημμύριζε ολόκληρο το χωριό με τον διονυσιακό και αρχέγονο ήχο της τσαμπούνας που έβαζε φωτιά στις ψυχές και τα κορμιά των χορευτών. Ολόκληρο το χωριό ένα πανηγύρι με το βαθύχρωμο δυνατό κρασί να ρέει άφθονο και τα σπίτια ορθάνοιχτα να ψήνουν και να κερνούν το φρέσκο χοιρινό κρέας από το οικόσιτο γουρουνόπουλο. Τον χειμώνα ήταν αλλιώς, αρκούσε μια ευρύχωρη σάλα σπιτιού για να στηθεί την Κυριακή το μεσημεριανό γλέντι.

Το καλοκαίρι, όμως, δεν ήταν ένα απλό γλέντι. Ηταν πανηγύρι. Θες η γιορτή και η θρησκευτικότητα του χώρου, θες η χαλάρωση λόγω της εποχής και η καλή διάθεση που συνεπάγονταν, θες η άφιξη των αθηναίων «μεταναστών» του χωριού μας που έρχονταν γεμάτοι διάθεση για ξεφάντωμα, ανέβαζαν το κέφι και τη διάθεση για τραγούδι και χορό.

Τα τακίμια είχαν όπως είπαμε βιολί και λαγούτο. Ο βιολάτορας έπρεπε να είναι δεξιοτέχνης αλλά ο λαουτιέρης ήταν επιφορτισμένος και να αυτοσχεδιάζει επί τόπου τραγουδάκια της στιγμής στον χορευτή, για να τον επαινέσει για τη χορευτική του δεξιότητα και τη λεβεντιά του για να τον αναγκάσει, όντας ευτυχή με τους επαίνους, να ρίξει το ανάλογο χαρτονόμισμα.

Πάντα υπήρχαν και τα ευτράπελα όμως και τα απρόοπτα που έβγαζαν αβίαστα το γέλιο. Γιατί τα βήματα που είχε ο λαουτιέρης του επέτρεπε να επαινέσει τον λεβέντη χορευτή αλλά και να καυτηριάσει τον τσιγκούνη ή τον αδέξιο. Πλήρης ελευθερία έκφρασης. Τα μέσα ήταν λιγοστά, ο εξηλεκτρισμός του χωριού μας άργησε λίγο και οι μπύρες που καταναλώνονταν στο πανηγύρι του Δεκαπενταύγουστου, «πάγωναν» μέσα σε βαρέλια γεμάτα νερό και παγοκολόνες. Τη συγκεκριμένη χρονιά  λοιπόν, εκεί γύρω στο 1960, ο μαγαζάτορας είδε τις μπίρες να καταναλώνονται με γρήγορο ρυθμό λόγω ζέστης. Παράγγειλε, λοιπόν, μόλις το κατάλαβε, 20 καφάσια στη Χώρα για να προλάβει την κατανάλωση. Κι όλα αυτά από το μοναδικό τηλέφωνο του στρατιωτικού κλιμακίου δίπλα στην εκκλησιά. Αντε τώρα να βρεθεί οδηγός και μέσο διαθέσιμο. Οι μπίρες ήρθαν μετά από μιάμιση ώρα με ένα φορτοταξί ξέσκεπο μέσα στον καυτό ήλιο του μεσημεριού. Κατευθείαν ρίξανε τα μπουκάλια μέσα στα βαρέλια και προσθέσανε κολόνες πάγο προκειμένου να τις κρυώσουν. Φρούδες οι ελπίδες τους, οι μπίρες απλά ξεπύρωσαν από τον απλόχερα δοσμένο ήλιο που είχαν απολαύσει στη διάρκεια του ταξιδιού τους. Ο καταστηματάρχης για να ευχαριστήσει τα όργανα βάζει δυο μπουκάλια στο τραπεζάκι τους και ρωτά τον λαουτιέρη μετά από λίγο.

– Μανώλη ήταν καλή η μπίρα;

Κι ο Μεντρινομανώλης, σωστός λαουτιέρης και ευφάνταστος στιχοπλόκος, στο δευτερόλεπτο τον καρφώνει τραγουδώντας:

– Οι μπίρες σου είναι καλές / γι’ αυτούς που ‘χουν αμυγδαλές.

Σε άλλο γλέντι ο ίδιος λαουτιέρης σχολίασε με φαρμακερό υπαινιγμό τον νεαρό τσαγκάρη του χωριού, ο οποίος σε μεγάλα κέφια δεν άφησε κορίτσι για κορίτσι που να μην το σηκώσει για χορό. Θεμιτό αν έδινε και κανένα χαρτονόμισμα αντί για κάποια κέρματα που έριχνε για ανταμοιβή στα όργανα. Πήρε λοιπόν τη φαρμακερή παραίνεση από τον λαουτιέρη:

Δημήτρη απόψε είν’ η βραδιά να τις χορέψεις όλες

και θα ‘βγουν και τα έξοδα μ’ ένα ζευγάρι σόλες.

Απλοί άνθρωποι, καθημερινοί του μόχθου και της δύσκολης επιβίωσης, που όμως ήξεραν να  γελούν, να διασκεδάζουν να συμπαραστέκονται ο ένας στον άλλον. Αλλες εποχές άλλα ήθη.

Πανηγύρια συνεχίζουν να γίνονται κάθε καλοκαίρι όχι μόνο στη Νάξο αλλά σε ολόκληρο το Αιγαίο. Τα νησάκια μας είναι γεμάτα Παναγιές και κάθε χρόνο πανηγυρίζουν. Εχουν αλλάξει όμως πολλά και έχει χαθεί η μαγεία του αυθεντικού. Σήμερα τα πανηγύρια και τα υπαίθρια όργανα που ακολουθούν, τα παρακολουθούν δεκάδες τουρίστες δικοί μας και ξένοι, κι έτσι μοιραία προστέθηκαν τα μικρόφωνα που όσο να ‘ναι αλλοιώνουν το άκουσμα και το  χρώμα και των οργάνων και της αυθεντικής ακατέργαστης φωνής του τραγουδιστή. Κι έπειτα αυτά καθ’ αυτά τα τραγούδια που ακούγονται σήμερα εκτόπισαν τα παλιά που στη σημερινή νεολαία, είναι αλήθεια, δεν λένε και πολλά πράγματα. Και όσα από τα παλιά ακούγονται εκμοντερνίστηκαν παίζονται με άλλους ρυθμούς, άλλα κουρντίσματα και πλανιώνται στον αέρα αγνώριστα.

Παρήγορο φαινόμενο η μεγάλη στροφή που επιχειρεί εδώ και λίγα χρόνια, μεγάλο κομμάτι των νέων οργανοπαικτών στα νησιά μας. Οι νέοι οργανοπαίκτες μας με μεγάλη επιμονή και ασίγαστο πάθος για τους παραδοσιακούς ήχους, καταφέρνουν να συγκινούν προσφέροντας μαζί με το ταλέντο τους παλιές εικόνες ξεθωριασμένες, μέσα από τις οποίες αναδύονται  όλες οι ξεχασμένες μυρωδιές και τα ανυπόκριτα χρώματα των πανηγυριών μας.

Μακάρι να συνεχίσουν με το ίδιο πάθος στα απλά μονοπάτια των παλιών οργανοπαικτών, ανακαλύπτοντας και δημιουργώντας δικούς τους δρόμους, αυθεντικούς κι αληθινούς. Η εποχή μας βέβαια με την επιδημία μάς επεφύλαξε εφέτος ένα πολύ διαφορετικό καλοκαίρι από αυτά που είχαμε ζήσει όλα τα προηγούμενα χρόνια. Εστω όμως κι έτσι μπορούμε να προσαρμόσουμε τη γιορτή στα πρωτόγνωρα φετινά δεδομένα και να θυμηθούμε τα παλιά.

Εξάλλου οι αναμνήσεις δεν υπακούουν σε κανενός είδους περιορισμό, μάλλον αναζωπυρώνονται και φουντώνουν ευκολότερα.

Ο Νικόλας Κατεινάς είναι πολιτικός επιστήμονας. Ποιήματα και διηγήματά του έχουν δημοσιευθεί στον αθηναϊκό και κυκλαδίτικο Τύπο