Τι είναι για εσάς η Μεσόγειος;

Στη μέση του καλοκαιριού η Μεσόγειος μας καλεί. Το πεδίο της Εσωτερικής Θάλασσας όπως την αποκαλούν οι ιστορικοί, ο κόσμος των αισθήσεων και οι πράξεις των ανθρώπων, που ζούνε σε αυτόν τον γεμάτο ενέργεια τόπο απλώνονται στο σημερινό αφιέρωμα των «Προσώπων» με τη μορφή απάντησης σε μία ερώτηση-παιχνίδι του μυαλού. Οι προσκεκλημένοι μας γράφουν γι’ αυτή τη χαρά της ζωής, το joie de vivre των μεσογειακών ακτών, που στο γύρισμα του περασμένου αιώνα προσδιόρισε ως ένα μεγάλο βαθμό την τέχνη και τη λογοτεχνία. Τη δική τους Μεσόγειο δημιουργούν ειδικά για «ΤΑ ΝΕΑ» και οι σύγχρονοι εικαστικοί και καλλιτέχνες, οι οποίοι με ένα έργο τους στις επόμενες σελίδες χωράνε αναμνήσεις, σκέψεις, εμπνεύσεις, προβληματισμούς

Μαρία Παπαδημητρίου

Ληλάντια αίσθηση

Για μένα η Μεσόγειος είναι η στερεά θάλασσα. Ενας τόπος διασταύρωσης διαδρομών, μετακινήσεων πληθυσμών, τουριστών, αγαθών. Ξαφνικά αυτό που ήταν ένας άδειος χώρος έχει γίνει χώρος – συμφόρηση. Στη χωρικότητα της Μεσογείου διασταυρώνονται ταχύτητες πλοίων, αυτοκινητοδρόμων, σιδηροδρόμων. Αυτή η συνεχής μετακίνηση και διασταύρωση δημιουργεί το joie de vivre, τον τρόπο ζωής της Μεσογείου. Σε αυτή τη ζωή εναλλάσσονται πολιτισμοί, όνειρα, ελπίδες, πορείες στο μέλλον και το παρελθόν. Η Μεσόγειος παραμένει ένας χώρος σπαραχτικών αντιθέσεων και διασταυρώσεων. Αυτό που πολλούς ξενίζει στο παρόν είναι αυτό που συνέβαινε από την Αρχαιότητα σε αυτή την περιοχή: άλλοτε οξύνεται και ζει καταστάσεις έντασης και άλλοτε βρίσκεται σε καταστάσεις αδράνειας. Πάντα λοιπόν η Μεσόγειος ήταν μία κατάσταση σταθερής θάλασσας, τόπος συνάντησης των ανθρώπων και των φιλοδοξιών τους. Μεσόγειος για μένα είναι η «Ληλάντια αίσθηση». Οπως το Ληλάντιο Πεδίο που αποτελούσε στην Αρχαιότητα μήλον της Εριδος μεταξύ Χαλκίδας και Ερέτριας και  ήταν τόπος διασταύρωσης και συγκρούσεων. Παίρνω τη μικρογραφία της περιοχής της Εύβοιας όπου δημιούργησα αυτή τη σειρά κολλάζ και τη γενικεύω, καθώς αυτό συμβαίνει σε διάφορες περιοχές της Μεσογείου και σε διαφορετικές χρονικές στιγμές. Η Ληλάντια αίσθηση είναι η κρυφή αλληγορία της Μεσογείου.

Η Μαρία Παπαδημητρίου  συμμετέχει στην έκθεση «Sleeping with the Tiger» που εγκαινιάζεται στις 7/8  στην K-Gold Gallery στη Λέσβο, συμμετέχει στην ιταλική Μπιενάλε Γκερντέινα στις 8 Αυγούστου και   ετοιμάζει το έργο της για την έκθεση «Push the limits» στο Fondazione Merz που ανοίγει στις 7 Σεπτεμβρίου στο Τορίνο.

g

Γιώργης Μαγγίνης

Η Μεσόγειος που ενώνει

Ηταν άνοιξη του 1990 όταν βρέθηκα για πρώτη φορά στη Ζάκρο, την απόμακρη παραλία στην ανατολική απόληξη της Κρήτης πίσω από την οποία παραμονεύει ένα μινωικό ανάκτορο και ένα φαράγγι με όνομα παρμένο από γουέστερν. Η θάλασσα ήταν γαλήνια, ο γιαλός έρημος, τα λιγοστά τραπέζια στην άκρη του κύματος έρημα και ο ήλιος είχε δύσει πίσω από τα ψηλά βουνά. Εάν κινούσε από εκεί και πετούσε ολόισια προς την ανατολή, ένα θαλασσοπούλι δεν θα συναντούσε στεριά προτού φτάσει στην Κύπρο. Λίγες ημέρες αργότερα βρέθηκα στο ακρωτήρι Παλαιόκαστρο, κοντά στην Πέγεια της Κύπρου, να ισορροπώ έξω από το συρματόπλεγμα ενός περιφραγμένου αρχαιολογικού χώρου. Ημουν αποφασισμένος να αψηφήσω τον γκρεμό για να εξερευνήσω τον (επίπεδο και χέρσο) τόπο όπου πρωτοπάτησαν το πόδι τους οι Μυκηναίοι στο νησί. Το ίδιο θαλασσοπούλι θα μπορούσε να τερματίζει το ταξίδι του εκείνη την ώρα ή να κινάει ξανά, προς τον νότο τούτη τη φορά, για να συναντήσει την επόμενη ακτή, το λιμάνι του Πορτ Σάιντ. Πολλά χρόνια μετά (το θαλασσοπούλι θα είχε φτάσει καιρό πριν) ξεφύλλιζα σε μια λονδρέζικη βιβλιοθήκη ένα άλμπουμ με ακουαρέλες ζωγραφισμένες μέσα στον Μεγάλο Πόλεμο στην πόλη αυτή της Αιγύπτου. Υπήρχαν εκεί μια εκκλησία ίδια ο Αγιος Νικόλαος του Πειραιά, χαμόσπιτα με παραστάδες και ακροκέραμα όπως του Μεταξουργείου αλλά και μεγαλοπρεπέστερα κτίρια, με αετώματα και φουρούσια, σαν εκείνα που ζώνουν το λιμάνι της Σύμης – μια λαϊκή νεοκλασική αρχιτεκτονική, γνώριμη από τον γενέθλιο τόπο. Η σιωπηλή αίθουσα γέμισε από το θερμό φως της Μεσογείου, τον ζεστό άνεμο του καλοκαιριού, τις πνοές των ξερόχορτων και την απροσδόκητη απλωσιά της κλειστής αυτής θάλασσας. Εάν υπάρχουν σύνορα, δεν είναι σύνορα χωρών ή λαών. Σύνορα είναι τα βουνά, τα φαράγγια, τα ποτάμια και τα διαβαίνουμε πατώντας τη γόνιμη γη και ταξιδεύοντας την ασίγαστη θάλασσα, τη Μεσόγειο που ενώνει.

Ο Γιώργης Μαγγίνης είναι επιστημονικός διευθυντής του Μουσείου Μπενάκη.

g

Ιρις Λυκουριώτη

Χρόνος για χασμουρητό

Εχουμε συνηθίσει να θυμόμαστε τα μεθυστικά, ηδονιστικά καλοκαίρια της νεότητάς μας, κάτω από τις σκιές που είναι γεμάτες ήχους τζιτζικιών τον μήνα Ιούλιο, στις παραθαλάσσιες περιοχές, κυρίως, του μεσογειακού βορρά. Πολλές φορές σκέφτομαι ποια είναι η μεγάλη εικόνα εντός της οποίας γράφονται οι μνήμες αυτές και διαμορφώνουν υποκείμενα όπως εμείς, οι κάτοικοι της Μεσογείου που, σε μία ιστορική στιγμή, είχαμε ελεύθερο χρόνο, πληρωμένο με τον δέκατο τρίτο μισθό – που δεν υπάρχει πια – ψαρεύαμε και τραγουδάγαμε γύρω από μια φωτιά στην άμμο, φιλιόμασταν πίσω από βραχάκια στα κρυφά, μαυρίζαμε απενοχοποιημένα γυμνοί στον ανελέητο ήλιο του καλοκαιριού. Γιατί η μνήμη αυτής της χαράς και της απόλαυσης, είναι σημαντική, όχι μόνο σε ατομικό επίπεδο αλλά και για τα συλλογικά μας πεπρωμένα;

Κάπως, στην παραθαλάσσια αυτή ζώνη, εξαιτίας των ιδιαίτερων οικονομικών και γεωπολιτικών συνθηκών, έχουν συνυπάρξει, σχεδόν μέχρι σήμερα, πολλοί τρόποι ζωής. Η συνάντηση των παραδοσιακών κοινωνιών της μεσογειακής υπαίθρου με τους αστούς παραθεριστές που κατέφθασαν για να περάσουν τις διακοπές τους έχει υπάρξει μια συναρπαστική αλλά ασύμμετρη σχέση, η οποία έχει μεταβληθεί συστηματικά τον 20ο αιώνα. Οι διακοπές στη Μεσόγειο από ιαματικό προνόμιο της μεγαλοαστικής τάξης των πλούσιων χωρών του βορρά γίνονται στον μεσοπόλεμο πληρωμένο δικαίωμα των εργαζομένων και, μεταπολεμικά, μαζικό καταναλωτικό αγαθό (ξενοδοχειακά συγκροτήματα, δεύτερη κατοικία κ.λπ.), στο πλαίσιο της ψυχροπολεμικής συναίνεσης με άξονες, 1) τη διεύρυνση της κατανάλωσης και το κοινωνικό κράτος στον ευρωπαϊκό βορρά, 2) τα ελεγχόμενα καθεστώτα και τις δικτατορίες της νότιας Ευρώπης – Βόρειας Μεσογείου, 3) τις δραματικές διαδικασίες ατελούς αποαποικιοποίησης της νότιας ακτής της Μεσογείου.

Κατά τον Henri Lefebvre και τον Mario Gaviria ο μεταπολεμικός μετασχηματισμός των ακτογραμμών της Μεσογείου σε χώρους κατανάλωσης για τη βορειοευρωπαϊκη μέση τάξη και η σταδιακή μετατροπή τους, τις δεκαετίες του ’60 και του ’70, σε μαζικό τουριστικό προορισμό αποτελεί μια νέο-αποικιακή μορφή εξάρτησης των χωρών της νότιας Ευρώπης από τις περισσότερο εύρωστες χώρες της ηπείρου. Αν, σήμερα, αναλογιστούμε τις παράλληλες συζητήσεις για τα όρια της τουριστικής ανάπτυξης στις οικονομίες της νότιας Ευρώπης και τις εκτεταμένες μεταρρυθμίσεις ιδιωτικοποίησης ολοένα και μεγαλύτερου κοινόχρηστου φυσικού χώρου και πόρων (παραλίες, προστατευόμενες περιοχές) προς όφελος των πολυεθνικών εταιρειών, την εξαφάνιση της σταθερής απασχόλησης και την εξαφάνιση του εργασιακού δικαιώματος των πληρωμένων διακοπών, θα αντιληφθούμε ότι η απόλαυση και η χαρά της ζωής με την οποία είναι συνδεδεμένη η ζωή στη Μεσόγειο δέχεται τεράστιους κλυδωνισμούς.

Ο Lefebvre, όμως, στο χαμένο για δεκαετίες, σε ένα υπόγειο της Μεσογείου, πόνημά του πάνω σε αυτές της αντιφάσεις των μετασχηματισμών της μεσογειακής ακτογραμμής, «Προς μία Αρχιτεκτονική της Απόλαυσης» μας λέει ότι είναι αυτή, η απόλαυση, δηλαδή η ηδονή, η ωμή αισθησιακή σωματική υλικότητα, αυτή που μας καθοδηγεί να ξανασκεφτούμε τη σημασία της ελευθερίας και των ελεύθερων, από την κατανάλωση, χώρων, ώστε να μπορούμε να διεκδικήσουμε ένα μοντέλο ζωής που την εμπεριέχει στον πυρήνα του. Από τη Φορμεντέρα των Βαλεαρίδων με τις συκιές απλωμένες σε κρεβατίνες, το Καστελάρ της Μεντόν, των αμπελιών και της Κυανής Ακτής, τη Νάπολη, τη Ζαχάρω, τη Σκύρο, τη Βηρυτό, τη Χάιφα, την παραλία Στάνλεϊ της Αλεξάνδρειας, την Μπενγκάζι, την Τύνιδα, τη Μάλτα και το Αλγέρι, ανάμεσα, δηλαδή στον Βόσπορο, το Σουέζ και το Γιβραλτάρ, οι συναντήσεις των ανθρώπων, η σκληρή εργασία, η μετανάστευση, μόνιμη ή εποχιακή, ο πόλεμος και η πρόσφατη και γενικευμένη πανδημία απαιτούν, θα έλεγα, ως αντίβαρο, μια ζωή με χαρά και νόημα, ελευθερία και έρωτα. Δηλαδή, όπως συμβολικά ονόμασε ένα σπίτι που σχεδίασε το 1935 στη Μεσόγειο η Ιρλανδή Eillen Gray, χρειαζόμαστε «Χρόνο για Χασμουρητό».

Η Ιρις Λυκουριώτη είναι επίκουρη καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας.

g

Γιάννης Βαρελάς

Ραβένια και Παρακάλαμος

Η μαμά μου είναι από ένα νησί της Μεσογείου που λέγεται Ραβένια. Από κει ήταν και ο Παλαμάς κι ένας ξάδερφός μας, ο Κώστας.

Ο Κώστας ήταν ψαράς και μας έπαιρνε καμιά φορά εμένα και την αδερφή μου με το καΐκι του, τα καλοκαίρια, να μας δείξει την τέχνη του και να ευχαριστηθούμε τη θάλασσα και το κύμα.

Το δίπλα νησί το λέγανε Παρακάλαμο και οι άνθρωποι εκεί ήτανε μουσικόφιλοι και κακοπροαίρετοι. Καμιά φορά, όπως πηγαίναμε με το καΐκι, και πέτρες μας πετάγανε και μας βρίζανε. Κανείς τους δεν ψάρευε και ούτε βάρκες είχανε και ο θείος μου πάντα μου έλεγε πως έτσι κάνουν όχι μόνο από ζήλια αλλά και ένεκα κοκεταρίας.

Εγώ, ακόμη, διατηρώ μια επιφύλαξη.

Η επόμενη έκθεση του Γιάννη Βαρελά «The Island», ανοίγει 17 Σεπτεμβρίου στην γκαλερί Forsblom στο Ελσίνκι.

g

Δημήτρης Αντωνίτσης

Ψάρια από την Περσία στην Υδρα

Η εσωτερική αυλή ως ελεύθερος αλλά και ιδιωτικός χωρος του σπιτιού μου στην Υδρα είναι το μέρος που φαντάζομαι τις χαράξεις των μελλοντικών μου σχεδίων και ανοικοδομώ τις ξερολιθιές των καλοκαιρινών ονειροπολήσεων. Γι’ αυτό άλλωστε κάθε χρόνο αφιερώνω χρόνο να την «ξαναστήσω», πάντα ως μια μικρή σκηνογραφία με έργα φίλων συναδέλφων κυρίως δώρα, αλλά και αντικείμενα από τα ταξίδια μου.

Φέτος η αιώρα με τα τάματα της Ιωάννας Πανταζοπούλου συνδιαλέγεται με ένα μαρμάρινο κεφάλι του Daniel Silver και την «Αέναη Κολώνα», γλυπτό μου /αναφορά στον Μπρανκούσι, την οποία και έδειξα στην ατομική στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης στη Ρουμανία. Ενα θιβετιανό θεραπευτικό ηχοκύμβαλο βρίσκεται επίσης στον χώρο για όποιον επισκέπτη θέλει να λουστεί με τις δονήσεις και τους παλμούς του, ενώ σε μια εσοχή έχει κρυφτεί ένα ισλαμικό πλακάκι από την Περσία, διακοσμημένο με ψάρια.

Το σημαντικότερο όλων είναι ότι οι τέσσερις τοίχοι της εσωτερικής αυλής καδράρουν κάθε βράδυ τους ξάστερους, νυχτερινούς ουρανούς του νησιού. Μια άμεση σύνδεση με άλλες αυλές λίγο πιο μακρινές.

Ο Δημήτρης Αντωνίτσης επιμελείται την 21η έκθεση του Hydra School Projects με τίτλο Matrix: Akashic Fields Forever στη Σχολή Εμποροπλοιάρχων έως αρχές Σεπτεμβρίου και την έκθεση «Προσωπικές Μυθολογίες» στο ξενοδοχείο Bratsera.

g

Βαλίνια Σβορώνου

Ο καλειδοσκοπικός κόσμος

Περνώντας από τη βιτρίνα του ιχθυοπωλείου, μέσα από την ίδια του την αντανάκλαση κανείς παρατηρεί μια απόκοσμη σύνθεση, βγαλμένη από τη φαντασία της παιδικής ηλικίας που όλα διογκώνονται και φωλιάζουν στα μέρη των παλιών μυστηριωδών αναμνήσεων.

Πάντα με γοήτευε η αλλόκοσμη ομορφιά των πλασμάτων που ξεβρασμένα από έναν δικό μας βυθό παρατάσσονται στον πάγο. Τα στρείδια κατασκευάζουν το ίδιο τους το καταφύγιο με το υπαινικτικά μαλακό εσωτερικό, αναδύουν τους δικούς τους θησαυρούς· τα μάτια μου φέρνουν στο μυαλό το πεπρωμένο της κάθε γλώσσας, τα μάτια της οποίας μεταναστεύουν σε διαφορετικά σημεία του κεφαλιού της καθώς οδεύει προς την ωρίμανση, οι σκορπίνες, μικροί επανδρωμένοι δράκοι της θάλασσας το πιο παράξενο και τρομακτικό πλάσμα των δικών μας νερών. Ολα μοιάζουν εξωγήινα, και όμως σε ένα σύμπαν φτιαγμένο από νερό, αέρα και σκόνη είναι τα μακρινά μας ξαδέρφια. Είμαστε όλοι από την ίδια θάλασσα, το ίδιο ευάλωτοι στην εξαφάνιση και το ίδιο θνητοί.

Σε έναν κόσμο που η πλήξη είναι ο κανόνας, υπάρχουν απλά θραύσματα, σαν αναλαμπές από διαφορετικά σύμπαντα όπως αυτά που εξερευνούσε σε ταινίες επιστημονικής φαντασίας η Μπαρμπαρέλα, σε αυτές τις εμπειρίες αποκρυσταλλώνεται μια εκ νέου γοητεία που αναδύεται από κάτι απλό και συνηθισμένο. Για μένα αυτή είναι η γοητεία της Μεσογείου, η κοντινή μας θάλασσα που στα βάθη της συγκρατεί ένα πλήθος αναφορών και κόσμων. Ενα τοπίο οικείο άλλα ταυτόχρονα ρευστό, κατάλληλο για μυστηριώδεις μεταμορφώσεις. Στο σπίτι του παππού μου φυλασσόταν πάντα ένα έργο τέχνης της Νίκης Καναγκίνη που μου θύμιζε τη θάλασσα, ποτέ δεν ήμουν σίγουρη γιατί. Πλαστικά μπουκάλια με μέσα διάφορους σπάγκους και σκοινιά. Στα παιδικά μου μάτια, η εσωτερική όψη του πλαστικού μπουκαλιού αποκάλυπτε έναν καλειδοσκοπικό κόσμο, συνεχόμενα επαναδιευθετούμενο, από μπλεγμένα αντικείμενα, έβλεπα σπειροειδείς κινήσεις σαν λουλούδια που στροβιλίζονται στο νερό ή φούστες που στριφογυρίζουν διαλογιστικά στον άνεμο.

Η Βαλίνια Σβορώνου συμμετέχει στην έκθεση «Perfumed Envelopes Travel: Avalon of the Heart» στο PET Project Athens.

g

Γιώργος Τζιρτζιλάκης

Η εύθραυστη συνθήκη της επιθυμίας

Συνηθίσαμε να συνδέουμε τη Μεσόγειο με την απόλαυση, τον χρόνο της θάλασσας, τις διασταυρώσεις των πολιτισμών και το ιστορικό φαντασιακό του Braudel. Ποτέ όμως η Μεσόγειος δεν έπαψε να συνοδεύεται από δράματα, κακοτοπιές και σπαρακτικές συγκρούσεις. Με αποτέλεσμα να μας θέλγει αλλά και να μας ανησυχεί το ίδιο, ή μάλλον: να συνδέει εξακολουθητικά την έλξη με την ανησυχία, την ηδονή με την απειλή. Αυτός, νομίζω, είναι ο πυρήνας της «μεσογειακής κουλτούρας». Μια πρωτεϊκή coincidentia oppositorum που δεν μπορεί να κρύψει τα σχιζοειδή ίχνη και τις πιεστικές γραμμές φυγής.

Η Μεσόγειος παραμένει μια μεταφορά για κάτι άλλο, στο κέντρο του οποίου περιστρέφονται ο ήλιος και η θάλασσα. Υπ’ αυτή την έννοια, δεν πρόκειται για περιοχή αλλά μάλλον για ιδιοσυγκρασία ή αν θέλετε για μια γεωγραφία ροών, εντάσεων και αδρανειών που κατατρώγουν τον «Νόμο της Γης».

Παρ’ όλα τα θερμά λόγια που διαβάζουμε σ’ αυτές τις σελίδες, η κοινή «μεσογειακή κουλτούρα» είναι διακριτή χωρίς να είναι το ίδιο αναγνωρισμένη και προβεβλημένη. Πράγμα που σταδιακά αίρεται για μια σειρά άλλες έκκεντρες γεωγραφικές περιοχές και ηπείρους (Κίνα, Νότια Αμερική, Αφρική). Η «μεσογειακή κουλτούρα» εναποτίθεται ως επί το πλείστον σε (δια)κρατικές πολιτικές και εκδηλώσεις, που μπορεί να διαθέτουν περισσή ποιητική και νοσταλγία αλλά όχι το ίδιο θεσμικό κύρος και την ακτινοβολία που διακινούν τα ηγεμονικά κέντρα του δυτικού πολιτισμού. Συγχωρήστε με, αλλά έχω την εντύπωση ότι Μεσόγειος παραμένει πάντα εξιδανικευμένη και απωθημένη, ταυτόχρονα. Αυτή η «ελξαπώθηση» της προσδίδει ένα ιδιαίτερο πνεύμα, με το οποίο δυσκολευόμαστε να αναμετρηθούμε.

Ο Νίκος Αλεξίου ήταν ένας από τους λίγους καλλιτέχνες που επιχείρησαν να υπερβούν αυτόν τον μελαγχολικό εσωτερικό διχασμό. Το εύθραυστο καλαμωτό ικρίωμα στην άμμο της Κουρούτας στην Αμαλιάδα μπορεί να θεωρηθεί μια ιδεώδης αλληγορία της Μεσογείου: Οσο εύκολα μπορεί να καταρρεύσει, τόσο εύκολα ανακατασκευάζεται. Οπως αποτελεί έργο πολύτιμο γίνεται και άεργο τίποτα. Και αυτό το τίποτα δίνει τη δυνατότητα σ’ αυτό που χάνεται να μετέχει της ζωής. Και σ’ εμάς να συσχετιζόμαστε με τον τόπο και τα πράγματα δίχως διάθεση προσκόλλησης ή αρπαγής. Ο Ν. Γ. Πεντζίκης έγραψε κάποτε ότι λίγοι είχαν το θάρρος του Καβάφη «που πηγαίνοντας ένα πρωί στ’ ακρογιάλι δεν βλέπει τίποτα». Η αιθέρια και ευάλωτη κατασκευή του Αλεξίου κρατά ζωντανή τη σχέση μας με τη φευγαλέα δύναμη της μνήμης και της επιθυμίας. Την εύθραυστη συνθήκη της επιθυμίας, ήθελα να πω, και στο μυαλό μου αντήχησε η εκεχειρία.

Ο Γιώργος Τζιρτζιλάκης είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας – Τμήμα Αρχιτεκτόνων.

g

Εύα Παπαμαργαρίτη

Αισθητηριακό παλίμψηστο

Αντικρίζοντας τη Μεσόγειο σε κάποιον χάρτη ή εικόνα δορυφόρου γίνεται αμέσως αντιληπτό πως πρόκειται για ένα δυναμικό πεδίο που ταυτόχρονα φιλτράρει, εκλύει και υποδέχεται ροές, εντάσεις και αντιθέσεις μεταξύ τριών ηπείρων.

Δημιουργώντας μια κατάσταση που διαχέεται και εκφράζεται μέσω του κλίματος και της ιδιάζουσας χρονικότητας – που ασυναίσθητα αφήνει ίχνη στους ανθρώπους και τη φύση – η Μεσόγειος διαμορφώνει και αναταράσσει την ψυχοσύνθεση των κατοίκων της. Μεγαλώνοντας στην Ελλάδα νιώθει κανείς πως η επίδραση της Μεσογείου εγγράφεται μέσα μας με τρόπο αρκετά έντονο.

Αδυνατώντας να εξηγήσω με ακρίβεια την επιρροή της, καταφεύγω σε δεδομένα που αφορούν κυρίως τις αισθήσεις. Η Μεσόγειος προκαλεί ένα αισθητηριακό παλίμψηστο που διατρέχει τις εμπειρίες μας από μικρή ηλικία το οποίο με το πέρασμα των χρόνων μοιάζει να αποκτά όλο και περισσότερα επίπεδα.

Τα ερεθίσματα αποκτούν πιο ισχυρό και αποκαλυπτικό χαρακτήρα όταν κανείς βρίσκεται κοντά στη θάλασσα, μοιάζει σαν το υγρό στοιχείο να εγκαλεί κάτι βαθύ, ανοίγοντας ξαφνικά όλα τα ενδεχόμενα μπροστά μας. Αποκτώντας πιο κρυφό, συγκαλυμμένο πολλές φορές χαρακτήρα εντός της πόλης, μεταμορφώνονται συχνά σε κάτι αναπάντεχο και μη προφανές – πάντα όμως συνοδευόμενα από κάποια αίσθηση του οικείου, η οποία εγγράφεται σταδιακά στη συνείδηση και τη μνήμη μας μέσα από μυρωδιές, οπτικά και ακουστικά ερεθίσματα, άλλοτε δοσμένα με πολύ διακριτικό τρόπο και άλλοτε μέσα από συνθήκες έκστασης.

Η Μεσόγειος αναπόφευκτα προκαλεί εντάσεις και συναισθήματα. Μετακινούμενη σε άλλες μεσογειακές χώρες κατά καιρούς παρατηρώ πως υπάρχει κάποιου είδους ενοποιητικός μηχανισμός που διατρέχει τα φυσικά και ανθρώπινα κατασκευάσματα, δίνοντας την αίσθηση μιας κοινής αφήγησης.

Αυτό ακριβώς είναι ίσως από τα πιο έντονα και ιδιόμορφα ταυτόχρονα χαρακτηριστικά της: μεταμορφώνεται σε ένα δεκτικό πεδίο πρόκλησης και συγκρότησης κοινών εμπειριών μεταξύ των ανθρώπων που την κατοικούσαν και την κατοικούν. Μια αόρατη συνθήκη που μοιάζει να είναι πάντα εκεί και να δημιουργεί ταυτότητες.

Η Εύα Παπαμαργαρίτη εκθέτει το VR πρότζεκτ της «Uh everything looks so fresh – Oh everything is so rotten!» στον ψηφιακό χώρο τέχνης https://nicoletticontemporary.com/digital/

g

Νεριτάν Ζιντζιρία

Η ιεροτελεστία των αγελάδων

Στην πρώτη νέα γνωριμία αυτού του καλοκαιριού, έμαθα πως το να ακουμπάς τα ζώα έτσι χωρίς αναφορά, είναι ασέβεια προς εκείνα αλλά και τον ιδιοκτήτη τους. Παιδί της πόλης εγώ, είχα καιρό να ντραπώ και να κάτσω ήσυχος στη γωνία μου. Πλέον σε απόσταση, ο τσοπάνης επιβλέπει τα πρόβατα και τις αγελάδες και εγώ ενίοτε, τραβάω με το κινητό μου. Σε αυτό δεν είχαμε θέμα, η κινηματογράφηση επιτρέπεται. Μου έκανε εντύπωση η ιεροτελεστία των αγελάδων: έμπαιναν στα νερά της θάλασσας, βρέχανε τα πόδια τους και ύστερα έβγαιναν και έγλειφαν το αλάτι από τις οπλές τους. Ξανά και ξανά, η ίδια χορογραφία και εγώ δεν έχω τι να κάνω και την τραβάω από την αρχή. Ο τσοπάνης επιστρέφει την επόμενη και μου ζητάει να δει τι τραβάω. Βλέπει, επαινεί την κινηματογράφηση και ανοίγει μια κουβέντα για το αλάτι και τη Μεσόγειο Θάλασσα. Πριν εκατομμύρια χρόνια, λέει, η Μεσόγειος πέθανε και έπαψε να είναι θάλασσα – είχε μετατραπεί σε μια απέραντη έρημο από αλάτι πάχους πολλών μέτρων. Αυτή η περίοδος άλλαξε άρδην μέσα σε λίγο καιρό. Η πλημμύρα που γέμισε τη Μεσόγειο ξανά ήταν τόσο ισχυρή που όλη η διαδικασία ολοκληρώθηκε μέσα σε λίγους μήνες. Ολο το νερό που βλέπω στον ορίζοντα, χύθηκε μέσα σε δυο – άντε – τρεις μήνες. Να το ακούω αυτό: ότι όλα αλλάζουν και ό,τι καταστρέφεται, μπορεί με θέληση σε λίγο καιρό να φτιαχτεί πάλι καλύτερο. Τον ευχαριστώ και τον χαιρετώ: την ιστορία τη σνόμπαρα λίγο. Δεν είχα και σήμα να γκουγκλάρω. Η κουβέντα όμως με έφερε λίγα μέτρα πιο κοντά στα ζώα. Και κατά σύμπτωση, όταν με ρώτησαν για τη Μεσόγειο, ήταν η πρώτη ιστορία που θυμήθηκα.

Χαιρετισμούς από τη Βαμβακού

Ο Νεριτάν Ζιντζιρία είναι σκηνοθέτης και κάνει γυρίσματα στην περιοχή της Λακωνίας.

g

Φοίβη Γιαννίση

(Λωτοφάγοι ΙΙ)

θα μείνω εδώ στη στροφή του δρόμου στο γύρισμα

του κόλπου στην άκρη του ακρωτηρίου στην κορυφή του υψηλού βουνού στις ανοιχτές της θάλασσας αγκάλες στην εκβολή του ποταμού

θα μείνω εδώ

τα μήλα κόκκινα τα αχλάδια ζουμερά οι πάτοι

των παπουτσιών δεν φθείρονται

ξυπόλυτος περπατάς με ρούχα ελαφριά

τέλος καλοκαιριού μα ο χειμώνας δεν έρχεται

μπορείς έξω να κάθεσαι την ώρα που νυχτώνει

αηδόνια ακούγονται τα φώτα ανάβουν

εμπρός στα μεγάλα τραπέζια δείπνα μικρά του δειλινού με νυχτοπεταλούδες δείπνα μεθυσμένα

το φάρμακο το έφαγες

το φάρμακο ένα λουλούδι

το φάρμακο είναι το φάρμακο

η λήθη

το κάθε στιγμή καινούργια αρχή

είναι δεν ξέρω από πού έρχομαι δεν θέλω να γυρίσω

το φάρμακο

το πάντα τώρα πάντα τώρα

Η Φοίβη Γιαννίση είναι καθηγήτρια Αρχιτεκτονικής στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας. Τα ποιήματα προέρχονται από την ποιητική της συλλογή «Ομηρικά» (Κέδρος, 2009).

g

Ηλίας Παπαγιαννόπουλος

Η Μεσόγειος στην πόλη

Υπάρχουν δύο εσωτερικές διαδρομές που ενώνουν κατά τη διάρκεια του Αυγούστου την Αθήνα με τις θάλασσες που την περιβάλλουν. Η πρώτη παραπέμπει σε μια έξοδο ή μια διέξοδο προς τη θάλασσα. Εδώ οι χρόνοι της πόλης εγκαταλείπονται προς χάριν μιας μυθικής αχρονίας -ενός καθαρού έξω, ενός άφθαρτου και ακλόνητου αλλού, που δεν θα είχε καμιά συνάφεια και κανέναν δεσμό με το εδώ. Η δεύτερη διαδρομή έχει την αντίθετη φορά – η θάλασσα εισβάλλει στην πόλη και η πόλη γίνεται μια εικόνα της θάλασσας. Αλλά μια παράξενη εικόνα της: ο βυθός της. Δηλαδή το παρελθόν της. Στην αυγουστιάτικη Αθήνα, φάσμα μιας αρχαίας πόλης που αναδύεται μέσα από τα νερά που υποχωρούν, η Μεσόγειος βρίσκει ένα κάτοπτρο (ένα από τα πολλά) των χρόνων της. Και οι κάτοικοί της αντιλαμβάνονται πως αποτελούν μια παράξενη φυλή κληρονόμων.

Πληθυσμοί των τουριστών, πληθυσμοί των αλλοδαπών, πληθυσμοί των ντόπιων εργαζομένων· και τέλος, δίπλα σε αυτούς ή μέσα τους, κάποιοι που έμειναν και μένουν πίσω, πάντα πίσω. Κάποιοι που μοιάζουν με τα βυθόψαρα της αθηναϊκής θάλασσας: εκείνοι που διασχίζουν σιωπηλοί τα τοπία της θερινής πόλης, τις έρημες εκτάσεις και τα κενά της, τις κάποτε μεγάλες πυκνώσεις της. Ως εάν οι χώροι να συντονίζονταν τότε με χρόνους, με εσωτερικές επιταχύνσεις και κατατονίες, με διπλασιασμούς, επικαλύψεις και συνηχήσεις, αποκαλύπτοντας γύρω και ένδον πράγματα παράξενα, θαυμαστά ή τρομακτικά. Τέτοια που κρύβει, ή απλώς προσπερνάει, αυτός που αποκαλείται κανονικός χρόνος και οι καθημερινές τροχιές του, ενώ αυτά βρίσκονται στο αθέατο κέντρο των τελευταίων. Να μια ιδιότυπη λογική της εξαίρεσης από την εξαίρεση, από μια τυπική μορφή εξαίρεσης όπως είναι η θεσμοθετημένη θερινή φυγή από την πόλη. Αυτή είναι η λογική ενός άλλου κανόνα της παραμονής και της υπομονής. Εδώ το έξω είναι το πιο μέσα, το μέσα είναι το πιο έξω. Υπάρχει μια άλλη Μεσόγειος που αποκαλύπτεται σε τέτοια επιτόπια ταξίδια.

Ψυχοτραυματίες, κουρελήδες του πνεύματος, ή ασκούμενοι απλώς σε εκδοχές μιας κοινής μοίρας που κατοικεί εκεί όπου κανείς δεν σταματά, σε αυτές τις προφητικές γωνιές της πόλης, όπως έγραφε κάποτε ο Μπένγιαμιν, που του άρεσαν οι αερογέφυρες του νοήματος. Οι πολίτες μιας τέτοιας επικράτειας, μεσημβρινής ή νυχτερινής, περιφέρονται κάθε καλοκαίρι στους βυθούς της μεσογειακής μνήμης.

Ο Ηλίας Παπαγιαννόπουλος είναι επίκουρος καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο τμήμα διεθνών και ευρωπαϊκών σπουδών του Πανεπιστημίου Πειραιώς.

g

Κωστής Βελώνης

Joie de vivre

Ισως η πιο εξαντλητική συνθήκη στην αναζήτηση ενός ελκυστικού βίου βρίσκεται στην προσπάθεια να οριστεί κάποια προγραμματισμένη ευδαιμονία, με ποιες μανούβρες και κόλπα θα απέφευγε κάποιος την πλήξη της καθημερινότητας. Αν αντίθετα μπορούσαμε να αφεθούμε στην αδιαφορία μιας άσημης ζωής, να παραιτηθούμε από την προσδοκία για ένα συναρπαστικό βίο, με λίγη τύχη το joie de vivre, θα φανερωνόταν από κάποιες λεπτομέρειες σ’ ένα καθεστώς απραξίας χωρίς να εκβιάζεται, στην απουσία ενός ιλιγγιώδους μετρήσιμου χρόνου. Δεν υπάρχει planning για το joie de vivre.

Επειδή αυτό που προσδοκούμε δεν αντιστοιχεί ποτέ σε αυτό που βιώνουμε, η ένταση της διαφοράς βρίσκει παρηγοριά σε μια συνθήκη απροσδιοριστίας όπου η χαρά της ζωής αποτελείται από μικρούς ανομολόγητους θριάμβους. Οταν δεν τους κυνηγούμε εκείνοι εμφανίζονται, αφού πρώτα έχουν εκτραπεί σε φυγή και η Μεσόγειος είναι ο τόπος όπου προσδιορίζεται ο διαθέσιμος χώρος αυτής της έλξης και απώθησης.

Η έκθεση του Κωστή Βελώνη «Ghost Beggar» παρουσιάζεται στην γκαλερί Kalfayan στην Αθήνα και το «199» στον χώρο τέχνης του ΔΕΣΤΕ στο Σφαγείο της Υδρας.