Τρεις για το Βυζάντιο

Δύο νέες ευσύνοπτες εκδόσεις – και μία πρόσφατη εκτενέστερη – ανανεώνουν τον κατάλογο με τίτλους για το Βυζάντιο, λειτουργώντας ως εισαγωγές. Η μία από αυτές μάλιστα, το «Βυζάντιο» του Peter Sarris (εκδ. Παπαδόπουλος, μτφ. Δημήτρης Αθηνάκης, σελ. 189) είναι ακριβώς η ελληνική απόδοση του αγγλικού τίτλου από τη σειρά «The Oxford Very Short Introduction». Ο 49χρονος Σάρις, βρετανός κυπριακής καταγωγής, σπούδασε Σύγχρονη Ιστορία στο Balliol College της Οξφόρδης, ενώ εντάχθηκε στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ ως λέκτορας το 2000. Σήμερα είναι καθηγητής Σπουδών της Υστερης Αρχαιότητας, του Μεσαίωνα και του Βυζαντίου. Στην εισαγωγή του έχει προφανώς ενδιαφέρον η «προγραμματική διακήρυξη» απ’ την οποία ξεκινά, που είναι η αμφισβήτηση των κλισέ περί θεοκρατίας στη δημόσια συζήτηση: «Θα δούμε ότι το Βυζάντιο ήταν μια μακράν πιο πολύπλοκη κουλτούρα και κοινωνία απ’ όσο θα ήθελαν οι διαφωτιστές επικριτές του, ή ήταν πρόθυμοι να παραδεχτούν οι ρομαντικοί του πιστοί, και ακριβώς αυτή η πολυπλοκότητα είναι που το καθιστά τόσο συναρπαστικό. Το Βυζάντιο υπήρξε μια χριστιανική κοινωνία, εντός της οποίας μοναχοί και κληρικοί, καθώς και χριστιανοί λαϊκοί, διατηρούσαν τους καρπούς της κλασικής ελληνικής (και παγανιστικής) φιλοσοφίας, λογοτεχνίας και γνώσης…». Στα επιμέρους θέματα ξεχωρίζουν η αναλυτική περιγραφή της Κωνσταντινούπολης («έμοιαζε… με τις λαμπρές “πόλεις παλάτια” της Απω και Μέσης Ανατολής περισσότερο απ’ ό,τι ενσάρκωνε παραδοσιακές μορφές του ελληνικού και ρωμαϊκού αστικού τοπίου»), ο αγώνας για επιβίωση εναντίον των εξωτερικών απειλών, η μείξη μεγαλείου και διαφθοράς στη διοικητική μηχανή.

Στο «Βυζάντιο (324 – 451) – η ανάδυση μιας νέας αυτοκρατορίας» (εκδ. Εστία, σελ. 226) ο Φώτης Βασιλείου, επίκουρος καθηγητής Βυζαντινής Ιστορίας στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο, εστιάζει στο μεταίχμιο ενός κόσμου που πέθαινε (ο αρχαίος) και ενός καινούργιου που πάσχιζε να γεννηθεί. Εδώ παρουσιάζει προφανώς ενδιαφέρον η «πολιτική του Μεγάλου Κωνσταντίνου»: Με το πρώτο του διάταγμα ως μονοκράτορας δεν απονέμει κάποια ιδιαίτερα δικαιώματα στους χριστιανούς, αλλά τους αποκαθιστά ως ισότιμους ρωμαίους πολίτες… Παρά τη διαδεδομένη άποψη περί του αντιθέτου, δεν παραχώρησε ιδιαίτερα προνόμια στους ομοθρήσκους του ούτε κατέστησε τον χριστιανισμό κρατική θρησκεία. Αυτό έγινε από τους μεταγενέστερους αυτοκράτορες. Ο χριστιανισμός κατά τη διάρκεια της βασιλείας του… απέκτησε κύρος ως η θρησκεία του αυτοκράτορα, δεν κατέστη όμως θρησκεία του κράτους». Το δεύτερο κεφάλαιο επιγράφεται «Οι αβέβαιοι διάδοχοι» (Κωνστάντιος, Καίσαρας Γάλλος, Καίσαρας Ιουλιανός, Ιουλιανός Αύγουστος, Ιοβιανός, Βάλης), για να ακολουθήσει η εποχή του Θεοδόσιου Α’, της Β’ Οικουμενικής Συνόδου και της Συνόδου της Χαλκηδόνας, που «αποκρυστάλλωσε την αυτοκρατορική ορθοδοξία του Βυζαντίου, ενισχύοντας την πνευματική ενότητα του κράτους και τη συσπείρωση του λαού γύρω από το πρόσωπο του αυτοκράτορα στις περιοχές όπου το δόγμα της έγινε αποδεκτό». Διόλου τυχαία η επιλογή του τέταρτου καταληκτήριου κεφαλαίου, «Χριστιανική πνευματικότητα και κοινωνία», το συμπέρασμα του οποίου «συμφωνεί» με εκείνο του Sarris περί χριστιανικής κοινωνίας: «Η υιοθέτηση των ασκητικών πρακτικών και από τους κοσμικούς… δείχνει αφενός μεν πόσο έτοιμη ήταν η κοινωνία να ξανοιχτεί σε νέους πνευματικούς ορίζοντες αφετέρου δε τον κεντρικό ρόλο του χριστιανισμού όχι μόνο σαν οργανωμένη δομή, Εκκλησία, δόγμα κι αξιακό σύστημα, αλλά και σαν καθημερινή πράξη, στη νέα σύνθεση που επιτεύχθηκε». Για την ίδια πάνω κάτω περίοδο ο αναγνώστης μπορεί να αναζητήσει συμπληρωματικά το εκτενέστερο «Οταν ο κόσμος μας έγινε χριστιανικός» του Πολ Βεν (εκδ. Εστία, μτφ. Γιώργος Καράμπελας, 2012) και φυσικά το πολυφωνικό «Ο βυζαντινός κόσμος, τόμος Α’: η ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία (330 – 641), υπό τη διεύθυνση της Cecile Morrisson (εκδ. Πόλις, μτφ. Αναστασία Καραστάθη, 2007).

Περιγραφικό για μια μεταγενέστερη φάση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας είναι, τέλος, η «Δυναστεία των Κομνηνών» του John C. Carr (εκδ. Ψυχογιός, μτφ. Δημήτριος Β. Σταυρόπουλος, σελ. 365). Πρόκειται φυσικά για τη δυναστεία που κατείχε την εξουσία επί 128 χρόνια – από το 1057 έως το 1185 -, την τελευταία λαμπρή εποχή, κατά την οποία το Βυζάντιο έπρεπε να αναχαιτίσει ταυτόχρονα τους Σελτζούκους και τους Νορμανδούς.