Ανίκανος να αγαπήσεις

Πρώτα οι συστάσεις. Ο Τζορτζ Σαλάμπα είναι ένας παραγνωρισμένος κριτικός τέχνης, που τον σημάδεψε η αποχώρησή του στα νιάτα του από το Opus Dei. Ο Μάθιου Σίτμαν είναι διευθυντής σύνταξης του περιοδικού Commonweal. Και ο Ρ. είναι ένας μανιοκαταθλιπτικός άστεγος που κάποια στιγμή του παραχωρήθηκε από την ενορία της Νέας Υόρκης ένα μικρό γκαράζ για να μένει. Το γέμισε με τεύχη του New York Review of Books, εφημερίδες και βιβλία και στο μικρό κενό που απέμεινε έριξε ένα στρώμα.

Κάποιος θα μπορούσε να υποστηρίξει ότι ο πιο ενδιαφέρων τύπος από τους τρεις είναι ο τελευταίος, αλλά αυτά είναι υποκειμενικά πράγματα. Τέλος πάντων, ο Ρ. ήταν κάποτε αλκοολικός. Και φαίνεται πως δεν ξεπέρασε ποτέ το σύνδρομο στέρησης που του προκάλεσε η απόφασή του να κόψει το αλκοόλ. Είναι όμως με τον τρόπο του κι ένας διανοούμενος. Συχνάζει σε ένα βιβλιοπωλείο της γειτονιάς που πουλάει μεταχειρισμένα βιβλία και μια μέρα έπεσε στο προηγούμενο βιβλίο του Τζορτζ Σαλάμπα, με τίτλο «Σε τι χρησιμεύουν οι Διανοούμενοι;»

Από τον Ρ., που γνώρισε πριν από δέκα χρόνια στο βιβλιοπωλείο, έμαθε ο Μάθιου Σίτμαν το έργο του Σαλάμπα. Ο Σίτμαν δεν είναι μανιοκαταθλιπτικός, έχει όμως αρκετά κοινά σημεία με τον Ρ.: κάποτε έπινε πολύ, είναι υποχόνδριος, τον τρομοκρατεί η ιδέα να δει γιατρό και για χρόνια τον διακατείχε ένας φόβος ότι θα μείνει άστεγος. Αυτός ο φόβος εντάθηκε με τη γνωριμία τους. Δεν θέλει πολύ: ένας εθισμός που ξεφεύγει από τον έλεγχο, ένας νευρικός κλονισμός χωρίς οικογένεια ή φίλους για να σε στηρίξουν, μια λανθασμένη απόφαση, και ξαφνικά χάνεις τα πάντα.

Η ανησυχία για την ξαφνική ήττα, την απώλεια του ελέγχου και την προσωπική κατάρρευση συναντάται συχνά στα βιβλία για την κατάθλιψη. O μεγάλος αμερικανός συγγραφέας Ουίλιαμ Στάιρον, που κόντεψε να αυτοκτονήσει το 1985 από κατάθλιψη, αναφέρεται στο «Θέα στο σκοτάδι. Το χρονικό μιας τρέλας» (εκδ. Ποταμός) σε μια συζήτηση με έναν φίλο του που του είπε ότι η κατάθλιψη τον έκανε να νιώθει «ανήμπορος». Ο Αντριου Σόλομον διηγείται στον «Δαίμονα της μεσημβρίας» (εκδ. Αλεξάνδρεια) πως η πιο δύσκολη στιγμή της ζωής του ήταν όταν ο πατέρας του έπρεπε να τον ταΐζει.

Τα βιβλία αυτά, γράφει ο Σίτμαν στο Commonweal, έχουν κάτι το ανειλικρινές: για να γράψεις την εμπειρία σου με την κατάθλιψη πρέπει κατά κάποιον τρόπο να την έχεις ξεπεράσει, και η κατάθλιψη δεν ξεπερνιέται ποτέ. Στο νέο του βιβλίο, λοιπόν, με τίτλο «Πώς να είσαι καταθλιπτικός», ο Σαλάμπα κάνει κάτι πρωτότυπο: βάζει άλλους να γράψουν γι’ αυτόν. «Το βασικό πρόβλημα του συγγραφέα είναι πως ήταν ένας αφοσιωμένος καθολικός, μέλος ενός θρησκευτικού τάγματος το οποίο εγκατέλειψε στα 21 του», γράφει ένας ψυχοθεραπευτής του για την υπόθεση του Opus Dei. «Οπως φαίνεται, δεν μπόρεσε να ξαναενώσει τα κομμάτια της ζωής του, δεν αισθάνθηκε ικανός να κάνει οποιαδήποτε πνευματική εργασία, δεν ξαναξεκίνησε ποτέ στην πραγματικότητα τη ζωή του».

«Ο κ. Σαλάμπα μίλησε για ένα επεισόδιο που πρέπει να επέσπευσε την τελευταία του κατάθλιψη», σημειώνει ένας άλλος ψυχοθεραπευτής. «Εκανε μακρές και δύσκολες οδοντιατρικές εργασίες κι όταν διαπίστωσε ότι ο οδοντίατρος δεν έδειχνε κατανόηση για τα βάσανά του σταμάτησε ξαφνικά να τον βλέπει, απόφαση για την οποία μετανιώνει».

Το βιβλίο δεν τελειώνει με κάποια διδάγματα, ούτε βέβαια με θεραπευτικές προτάσεις, αλλά με «μικρές πληροφορίες για τους καταθλιπτικούς»: πώς να καταφέρεις να σηκωθείς από το κρεβάτι το πρωί, τι τροφές να αποθηκεύσεις στο ψυγείο σου, πώς να διαχειρίζεσαι τα χρήματά σου και να μην ξεχνάς να πληρώνεις λογαριασμούς. Μια από τις βασικές συμβουλές του Σαλάμπα είναι να ζητάς χωρίς περιστροφές από αγαπημένα σου πρόσωπα να σε βοηθήσουν: «Μη διστάσετε να ζητήσετε υλική βοήθεια από φίλους: να σας ψωνίσουν, να σας μαγειρέψουν, να σας πάνε στον γιατρό, να έρθουν σπίτι και να δουν τηλεόραση μαζί σας ή απλώς να είναι εκεί όταν κάνετε καθαριότητα ή βάζετε πλυντήριο, στην περίπτωση που σας είναι δύσκολο να κάνετε αυτά τα πράγματα μόνοι σας».

Ο Σίτμαν και οι φίλοι του προσπάθησαν επανειλημμένα να φροντίσουν τον Ρ., να τον πηγαίνουν για φαγητό, να του πλένουν τα ρούχα. Τον παρακάλεσαν να δει έναν γιατρό και να δοκιμάσει να πάρει φάρμακα, αλλά εκείνος αρνήθηκε, επικαλέστηκε μάλιστα ένα παλιό άρθρο σε ένα περιοδικό που αμφισβητούσε αυτές τις φαρμακευτικές επεμβάσεις και αναφερόταν στον σκοτεινό ρόλο των ψυχοθεραπευτών στην κοινωνία. Τον πίεσαν, του έδωσαν μια λευκή επιταγή για να καλύψει το κόστος της ιατρικής επίσκεψης. Ο Ρ. ήταν ανένδοτος. Η κατάθλιψη δεν σε κάνει μόνο ανίκανο να αγαπήσεις, σε κάνει ανίκανο και να δεχθείς την αγάπη.

Τελικά κατάφεραν να τον πάρουν από το γκαράζ και να τον εγκαταστήσουν σε ένα συγκρότημα διαμερισμάτων για ανθρώπους με χαμηλά εισοδήματα. Ποιοι ήταν αυτοί οι ευεργέτες; Οι ίδιοι που είχαν βοηθήσει τον Σίτμαν όταν τους χρειάστηκε. Ο J., που τον περίμενε όταν βγήκε από τη φυλακή με ένα φλυτζάνι καφέ και του είπε ότι όλα θα πάνε καλά. Ολοι εκείνοι που προσπέρασαν το πώς τους είχε φερθεί όταν είχε πέσει σε βαθιά κατάθλιψη και στάθηκαν πάλι κοντά του. Μεγάλο πράγμα οι φίλοι, σωτήριο.

Παθιασμένος με τη φιλοσοφία

Γεννημένος στη Βοστώνη, ο Σαλάμπα εντάχθηκε στο Opus Dei στο τέλος του Λυκείου. Η αγάπη του για την ευρωπαϊκή φιλοσοφία όμως τον οδήγησε σε μια επεισοδιακή αποχώρηση. «Ο Βολταίρος και ο Ρουσσώ έχουν διαφθείρει καλύτερους ανθρώπους από μένα», είπε. Για 35 χρόνια έκανε δουλειές του ποδαριού στο Κέντρο Κυβερνητικών και Διεθνών Μελετών του Χάρβαρντ. Το βράδυ, όταν τελείωνε, έγραφε φιλοσοφικά δοκίμια. Παθιασμένος αριστερός, συνεργάστηκε με πολλά έντυπα και εξέδωσε πολλά βιβλία. Οταν το καλοκαίρι του 2015 πήρε σύνταξη, το δημοτικό συμβούλιο του Κέιμπριτζ αποφάσισε να κηρύξει τη 10η Σεπτεμβρίου «Ημέρα Τζορτζ Σαλάμπα». Και το περιοδικό The Baffler έκανε ένα πάρτι προς τιμήν του, όπου μίλησαν οι φίλοι του: ο Νόαμ Τσόμσκι, η Μπάρμπαρα Ερενραϊχ, ο Τόμας Φρανκ, ο Νίκιλ Σαβάλ. «Δεν βλέπω τον λόγο για όλα αυτά», είπε ο ίδιος. «Απ’ ό,τι γνωρίζω, δεν είχα ποτέ μια πραγματικά πρωτότυπη ιδέα».