«Το έργο έχει ανάγκη την καλή πίστη»

Η τελευταία φορά που συγκινήθηκα με μια ολοκληρωμένη αφήγηση ήταν… Δεν είναι μία μόνο και δεν ξεχνώ το παράπονο του Σάιλοκ στον «Εμπορο της Βενετίας» του Σαίξπηρ, τον ήρωα μπροστά στον καθρέφτη στο «Ετσι είναι αν έτσι νομίζετε» του Πιραντέλο, «Το όνομα του Ρόδου» του Εκο, το «Ονειρο στο κύμα» του Παπαδιαμάντη. Από τους νεότερους, το λιοντάρι της Σιγκαπούρης που έχει τανυστεί για τα καλά και βρυχάται, αλλά τελικά είναι τίγρης, στο «Παντού» του Βέη.

Αν μπορούσα να γράφω μετά μουσικής θα επέλεγα… Ωπωσδήποτε Μπετόβεν με πρώτο το Κοντσέρτο Νο 4 για πιάνο και ορχήστρα, τα «Κάρμινα Μπουράνα» του Ορφ, έναν Μότσαρτ, οτιδήποτε, το «Βαλς» του Σοστακόβιτς, την «Πρόσκληση σε χορό» του Βέμπερ, Σκαλκώτα, Χατζιδάκι και Θεοδωράκη και πάρα πολλά άλλα…

Το πιο οδυνηρό στη διαδικασία της συγγραφής… Δεν υπάρχει οδυνηρό. Υπάρχει κουραστικό, αλλά η δημιουργία είναι ευχάριστη. Ας πούμε όμως ότι με ζορίζει μια πρόταση, όταν δεν μπορώ να την υποτάξω να πει αυτά που θέλω και να μην αφήσει περιθώρια παρερμηνείας.

Τρία βιβλία που θα πρότεινα οπωσδήποτε για μια βιβλιοθήκη Λυκείου θα ήταν… ο Ομηρος, ο Πλάτωνας και οι τραγικοί, αλλά αυτά δεν είναι μόνο τρία και φυσικά δεν μπορεί μια σχολική βιβλιοθήκη να μην έχει Ιστορία, Φιλοσοφία, Λογοτεχνία, Λεξικά. Αλλά μια και το ερώτημα μοιάζει με την επιλογή του Αινεία, τι πρέπει να πάρει μαζί του από την κατεστραμμένη Τροία, θα έλεγα: τη «Δελφική Ιδέα» του Σικελιανού, τις «Δοκιμές» του Σεφέρη και τα «Ανοιχτά Χαρτιά» του Ελύτη. Και με αυτά θα μπορούσα να ξαναχτίσω τον Ναό.

Η κριτική που αποδέχομαι αφορά… Θα μιλήσω με τα λόγια του Σεφέρη: «Το έργο έχει ανάγκη από ένα κοινό με “συναισθηματική δεκτικότητα”, με “καλή πίστη”… Το κοινό, δηλαδή, δεν πρέπει να βρίσκεται σε “κατάσταση προσωπικής αντιδικίας με το έργο”». Και με τα λόγια του Ελύτη: «Κανένας δεν είναι υποχρεωμένος να ενδιαφέρεται για την ποίηση. Απαξ όμως κι ενδιαφέρεται, είναι υποχρεωμένος “να γνωρίζει να μεταβαίνει” σ’ αυτή τη δεύτερη κατάσταση, να περπατεί και στον αέρα και στο νερό». Επομένως δέχομαι κάθε κριτική που γίνεται με καλή πίστη.

Η αυτοκριτική ξεκινάει από… Το τι θέλω να πω, σε ποιον απευθύνομαι, ποιον ενδιαφέρει αυτό που θέλω να πω. Και επειδή όλοι γράφουν, έτσι κάνουν όλοι (να ο Μότσαρτ), τολμώ κι εγώ…

Η αρχή ενός κλασικού βιβλίου που ζηλεύω είναι… Υπαινίχτηκα ήδη σε τι ωκεανούς κολυμπάω και είναι πολλά ακόμα αυτά που ζηλεύω. Τα ζηλεύω όλα. Στα εφηβικά μου χρόνια διάβασα όλο τον Ιούλιο Βερν και ήμουν καταγοητευμένη. Μετά άρχισα να μπαίνω στα δύσκολα. Ωστόσο, δεν ξέρω, δεν έχω βάλει κανόνα. Ενα βιβλίο θα με αρπάξει από την αρχή, μόλις το πάρω στα χέρια μου, ή δεν θα με συγκινήσει…

Οταν ακούω για την «κρίση της λογοτεχνίας» ή τη «λογοτεχνία της κρίσης», σκέφτομαι ότι… Οσον αφορά το πρώτο, αν με τη λέξη «κρίση» εννοούμε την κριτική, η απάντηση έχει ήδη δοθεί. Οσον αφορά το δεύτερο, είναι φυσικό η τρέχουσα κρίση να επηρεάζει τη λογοτεχνία και να γίνεται της τέχνης η μαμή (παραφράζοντας τον Οντεν), αλλά εξαρτάται από το πώς το καθημερινό ανυψώνεται σε λογοτεχνία. Σε εποχές μεγάλης κρίσης γράφτηκαν τα πιο σημαντικά έργα. Οι «Βάτραχοι» του Αριστοφάνη. «Οι ελεύθεροι πολιορκημένοι» του Σολωμού. Το «Αξιον Εστί» του Ελύτη. Η Ενάτη Συμφωνία του Μπετόβεν βγαίνει μέσα από το αιματοκύλισμα της Ευρώπης με τους ναπολεόντειους πολέμους, όπως και το «Πόλεμος και ειρήνη» του Τολστόι.