Ο αγώνας {LF}των «μεσαίων» {LF}για επιβίωση

Με το βιβλίο του «Το μεσαίο κενό – η ακμή και η κρίση της μεσαίας τάξης στην Ελλάδα και στον κόσμο», ο Φοίβος Καρζής συμβάλλει στη συζήτηση γύρω από τη φύση, τον ρόλο, τη σημασία και το πολιτικό πρόσημο της μεσαίας τάξης – μιας τάξης σε κρίση. Αν και παγκοσμίως η συνολική ευημερία αυξάνει και βρίσκεται στο υψηλότερο επίπεδο της ανθρώπινης ιστορίας, η μεσαία τάξη στις δυτικές κοινωνίες βιώνει μια πρωτοφανή κρίση σε αντίθεση με αναπτυσσόμενες χώρες, που κάποτε ήταν σε βαθιά υστέρηση (όπως η Ινδία και η Κίνα).

Ολα ξεκινούν από την κατάρρευση του διπολικού κόσμου και την ανάδυση των ασιατικών χωρών, γεγονός που ανασυνθέτει την παγκόσμια γεωπολιτική και οικονομία. Στο Λονδίνο, για παράδειγμα, παρά την ευημερία των προνομιούχων, περίπου 2,3 εκατομμύρια άνθρωποι ζουν κάτω από το όριο της φτώχειας. Από αυτούς το 58% ζει σε οικογένειες όπου τουλάχιστον ένα μέλος εργάζεται, αλλά η αμοιβή δεν φτάνει ούτε για τα στοιχειώδη και το ποσοστό που βρίσκεται σε φτώχεια αυξήθηκε κατά 50% μέσα σε μια δεκαετία. Στις ΗΠΑ οι ανισότητες έχουν φτάσει σε εκρηκτικό σημείο. Αν και οι εύποροι ανέκαθεν είχαν καλύτερο προσδόκιμο ζωής, η κατάσταση έχει επιδεινωθεί. Στο Σικάγο, στις γειτονιές των πλούσιων λευκών, οι άνθρωποι ζουν κατά μέσο όρο 90 χρόνια, ενώ στη γειτονιά των φτωχών, οι κάτοικοι σχεδόν όλοι μαύροι, μόλις 60. Από την άλλη, οι λευκοί Αμερικανοί της εργατικής τάξης και κατώτερης μεσαίας τάξης ανήκουν πλέον στις ζώνες υψηλής ανεργίας και της μαζικής απώλειας θέσεων εργασίας. Οι ψυχολογικές επιπτώσεις της καθοδικής κινητικότητας είναι εξοντωτικές, με αποτέλεσμα το ποσοστό των αυτοκτονιών μεταξύ των λευκών Αμερικανών να αυξάνεται συνεχώς.

Κι έπειτα, η μισθωτή εργασία δεν εξασφαλίζει πια την ένταξη στην κατώτερη μεσαία τάξη με την προοπτική κοινωνικής ανόδου. Για πρώτη φορά γενιές βλέπουν την προοπτική να ζήσουν χειρότερα από τους γονείς τους, ενώ μάλιστα έχουν περισσότερα προσόντα. Και σε τελευταία ανάλυση «τι αξία έχει μια κοινωνία, ποια αξιοπιστία έχει μια πολιτική ηγεσία εάν δεν μπορεί να εγγυηθεί τουλάχιστον ότι τα πράγματα δεν θα χειροτερέψουν;».

Οσον αφορά τη φορολόγηση, παρατηρούμε ότι ενώ σε χώρες όπως οι σκανδιναβικές έχει λειτουργήσει θετικά, με την έννοια ότι οι υψηλοί φόροι χρηματοδοτούν το υψηλό επίπεδο των κρατικών υπηρεσιών, στην Ελλάδα της κρίσης έφερε τα ακριβώς αντίθετα αποτελέσματα, αφού δεν λειτούργησε αναδιανεμητικά. Οπως παρατηρεί ο συγγραφέας, «ήταν ένα εργαλείο διάλυσης των μεσοστρωμάτων και αντίστροφης αναδιανομής, όχι υπέρ των ασθενέστερων, αλλά υπέρ εκείνων που μπορούσαν να ξεφύγουν από τα δίχτυα των φορολογικών μηχανισμών».

Ανισότητες

Εντός της Ευρωπαϊκής Ενωσης οι ανισότητες μεταξύ των χωρών-μελών είναι χαοτικές και η ΕΕ των δυο ταχυτήτων μια σκληρή πραγματικότητα. Ως προς τον δείκτη κινδύνου φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού, στην Ελλάδα φτάνει το 35,6% του πληθυσμού, στην Ισπανία το 27,9%, στην Ιταλία το 28,7% ενώ στη Φινλανδία, τη Δανία και την Τσεχία το ποσοστό κυμαίνεται από το 13,3% έως 16,7%. Παράλληλα παρατηρούμε τη δημιουργία μιας «διεθνοποιημένης» μεσαίας τάξης φιλόδοξων και υπεραμειβόμενων στελεχών, που κινούνται ανεξάρτητα από τον τόπο καταγωγής τους αναζητώντας ευκαιρίες που δεν τους δίνει η πατρίδα τους. Την ίδια στιγμή όσοι δεν μπορούν να φύγουν διακατέχονται από ένα ισχυρό αίσθημα αδικίας και μειονεξίας: ενώ βλέπουν ότι συνολικά ο κόσμος προοδεύει, εκείνοι «μένουν πίσω».

Η πανδημία είναι ένα κεφάλαιο χωριστό, καθώς δημιουργεί ένα εκρηκτικό μείγμα όσον αφορά την εργασιακή επισφάλεια. Το μοντέλο που επέβαλε τα σταθερά ωράρια εργασίας, τις μετακινήσεις από και προς το γραφείο ανατρέπεται με την καθιέρωση της τηλεργασίας, αφού οι άνθρωποι θα πρέπει να γίνουν πωλητές του προϊόντος της εργασίας τους. Η τηλεργασία φέρνει στην επιφάνεια τις τεράστιες ανισότητες αναμεσά στην ανώτερη μεσαία τάξη και στην εργατική και κατώτερη μεσαία τάξη. Η παραμονή στο σπίτι για κάποιους είναι πολυτέλεια. Στις ΗΠΑ, το 52% των ατόμων που έχουν τελειώσει το κολέγιο έχουν τη δυνατότητα να εργαστούν από το σπίτι σε σύγκριση με 12% όσων έχουν τελειώσει το γυμνάσιο και 4% όσων δεν έχουν ολοκληρώσει ούτε αυτές τις σπουδές. Σίγουρα θα υπάρξουν κάποιοι που θα συνεχίσουν να βγάζουν λεφτά από την παγκοσμιοποίηση, ενώ το φθηνό εργατικό δυναμικό των αναδυόμενων οικονομιών θα συνεχίσει να συμπιέζει τη μεσαία τάξη που καλείται να δώσει αγώνα επιβίωσης μέσα σε αυτές τις δύσκολες και πρωτόγνωρες συνθήκες.

Φοίβος Καρζής
Το μεσαίο κενό
Εκδ. Παπαδόπουλος, σελ. 304
Τιμή 16,50