Το πνεύμα του τόπου {LF}και ο μοντερνισμός

Το έργο της Σουζάνας Αντωνακάκη στην πράξη και τη θεωρία την κατέστησε μία αρχιτέκτονα πρώτης γραμμής. Μέσα από το έργο του γραφείου Α66 που είχε συνιδρύσει με τον σύντροφό της Δημήτρη Αντωνακάκη προκάλεσε το διεθνές ενδιαφέρον και μία ζωηρή συζήτηση στην Ευρώπη και την Αμερική προβάλλοντας την εναλλακτική τοποθέτησή τους στην αυστηρότητα του μοντερνισμού. Η αρχιτέκτων – που είχε κατοχυρώσει μια ξεχωριστή θέση για «ΤΑ ΝΕΑ» ως αρθρογράφος της εφημερίδας επί μία δεκαετία – έφυγε χθες από τη ζωή σε ηλικία 85 ετών.  Η Σουζάνα Κολοκυθά Αντωνακάκη γεννήθηκε το 1935 στην Αθήνα και σπούδασε στην Αρχιτεκτονική Σχολή του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου από το 1954 έως το 1959 έχοντας δασκάλους της τον Δημήτρη Πικιώνη, τον Νίκο Εγγονόπουλο, τον μαθητή και φίλο του Μις βαν ντερ Ρόε, Τζέιμς Σπάγερ. Τότε γνώρισε και τον συμφοιτητή της, μετέπειτα σύντροφο της ζωής της και συνεργάτη της Δημήτρη Αντωνακάκη. Το 1965 η Σουζάνα και ο Δημήτρης Αντωνακάκης μαζί με την Ελένη Γούση – Δεσύλλα ίδρυσαν το Atelier66 (το 1987 μετονομάστηκε σε Α66), στο οποίο προστέθηκαν τα επόμενα χρόνια συνάδελφοί τους αρχιτέκτονες ως ισότιμοι συνεργάτες. Τα επόμενα 20 χρόνια, μαζί με μια λίστα από κτίρια, εκδόσεις, συμμετοχές σε διαγωνισμούς, συνέβαλαν στη διαμόρφωση των σύγχρονων αρχιτεκτονικών τάσεων, έχοντας δημιουργήσει ένα χαρακτηριστικό στυλ που κατέστησε τη δουλειά του Atelier αναγνωρίσιμη. Αυτός ήταν ο λόγος που οδήγησε στην έκδοση της μονογραφίας «Atelier 66» από τις εκδόσεις Rizzoli το 1984 με την επεξεργασία του άγγλου ιστορικού της αρχιτεκτονικής Κένεθ Φράμπτον. Ο ίδιος μάλιστα σύστησε στο διεθνές κοινό το έργο τους όταν στο σύγγραμμά του «Η ιστορία της μοντέρνας αρχιτεκτονικής» (σε ελληνική μετάφραση από το Θεμέλιο) δίνει θέση στο ζεύγος των ελλήνων αρχιτεκτόνων στο κεφάλαιό του για τον κριτικό τοπικισμό, αναφέροντας το ζεύγος Αντωνακάκη ως τους κύριους εκπροσώπους του ρεύματος που αναθεωρεί το μοντέρνο βάζοντας στοιχεία του τοπίου, των τοπικών συνηθειών, του τρόπου ζωής. «Ο στόχος του κριτικού τοπικισµού είναι να µειώσει την επίδραση της παγκοσµιότητας του πολιτισµού µέσα από στοιχεία που είναι έµµεσα δανεισµένα από τις ιδιαιτερότητες του κάθε τόπου… όπως η ένταση και η ποιότητα του τοπικού φωτός, η τεκτονική που προκύπτει από µια ειδική κατασκευαστική δοµή ή ακόµα και η τοπογραφία της γης. Ο κριτικός τοπικισµός δεν έχει τίποτα να κάνει µε τις απλουστευτικές επιστροφές σε υποτιθέµενες µορφές κάποιου χαµένου ιθαγενούς στυλ» εξηγούσε ο Φράμπτον στο «Prospects for a Critical Regionalism» («Perspecta: The Yale Architectural Journal», 1983).

ΤΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΑ ΕΡΓΑ. Η πολυκατοικία στο 118 της Εμμανουήλ Μπενάκη που έχτισαν στις αρχές της δεκαετίας του 1970 θεωρείται εμβληματικό έργο τους καθώς αντιμετώπισαν την ιδέα της εργολαβικής τυποποίησης του σχεδιασμού των διαμερισμάτων και προσέγγισαν την κατασκευή με τη συμμετοχή των ενοίκων τους. Η δική της σφραγίδα υπάρχει στο εργαστήριο της Βαρβάρας Μαυρακάκη στην Αίγινα όπως και στην πολυκατοικία της οδού Δοξαπατρή. Ακολούθησαν πολλά κοινά έργα, ιδιωτικές κατοικίες και δημόσια έργα, μεταξύ άλλων η Φιλοσοφική Σχολή της Κρήτης, το Αρχαιολογικό Μουσείο της Χίου, το Νοσοκομείο Σητείας, η Βιβλιοθήκη της Σχολής Καλών Τεχνών στην Αθήνα.

Το έργο της Σουζάνας Αντωνακάκη, τόσο το αρχιτεκτονικό όσο και το θεωρητικό, περικλείει μία ολόκληρη εποχή. Εκείνη της γενιάς των αρχιτεκτόνων που έχτισαν από το 1960 και μετά. Μαζί με τον σύντροφό της διαμόρφωσαν την αρχιτεκτονική πρακτική αλλά και τον δημόσιο λόγο για την αρχιτεκτονική στην Ελλάδα. Καθώς ενσυνείδητα προσπαθούσαν να την εντάξουν στη δημόσια συζήτηση, να υπερασπιστούν τους αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς, την αρχιτεκτονική ποιότητα, σε αντίθεση με την κυριαρχία των εργολάβων και τη λογική του κέρδους.

Η Σουζάνα Αντωνακάκη δεν επεδίωξε να κάνει ακαδημαϊκή καριέρα στο ανδροκρατούμενο Μετσόβιο. Συγχρόνισε όμως την πράξη με τη θεωρία διοχετεύοντας σκέψη, έμπνευση και ενέργεια στις ώρες που βρισκόταν στο γραφείο άλλοτε σχεδιάζοντας κι άλλοτε γράφοντας. Κείμενά της διάβαζαν οι αναγνώστες των «ΝΕΩΝ» καθώς από το 1998 έως το 2009 οι απόψεις της δημοσιεύονταν στη στήλη «Τρίτη Αποψη» (πλέον βρίσκονται συγκεντρωμένα στο «Κατώφλια 100 + 7 Χωρογραφήματα», από τις εκδόσεις Futura). Μετά από πρόσκληση του καθηγητή Χέρμαν Χέρτζμπεργκερ η Σουζάνα Αντωνακάκη έδωσε σειρά διαλέξεων και έγινε μέλος της διδακτικής ομάδας του International Design Seminar 1987 στην Αρχιτεκτονική Σχολή του TU Delft και στο Split το 1988. Εξαιρετική ομιλήτρια με αδυναμία σε ποιητικά παραθέματα και πλούσια αναφορά σε σημαντικά κείμενα διανοητών, η Σουζάνα Αντωνακάκη παρέμεινε δραστήρια στον ελληνικό χώρο και βρισκόταν διαρκώς σε επαφή με τις διεθνείς εξελίξεις του πεδίου, εκφράζοντας τον ευρωπαϊσμό της, την αγάπη της για τον γαλλικό πολιτισμό. Ενώ την ιδιαίτερη σχέση της με τον λαϊκό πολιτισμό της Κρήτης, τόπο καταγωγής του συντρόφου της, την εκδήλωνε μέσα στις παρέες φίλων και οικείων τους οποίους υποδεχόταν με ευγένεια και στην οικία της οικογένειας στο χανιώτικο χωριό με τους πορτοκαλεώνες, τον Αλικιανό.

Η ίδια πρέσβευε πως «κάθε αρχή θα πρέπει να βασίζεται σε έναν λόγο, σε μια πραγματική ανάγκη, μια αιτία. Απαιτείται λοιπόν στοχασμός και ετοιμότητα στην αρχή κάθε αρχιτεκτονικής σύνθεσης». Και αυτό ακολουθούσε στην από κοινού προσέγγιση των έργων της με τον Δημήτρη Αντωνακάκη, καθώς το ζεύγος είχε μία συμβιωτική σχέση με την αρχιτεκτονική πρακτική ώστε στο κτιριακό αποτέλεσμα τα σημεία ήταν αδιαχώριστα ως προς το πού άρχιζε η Σουζάνα και πού εμπλεκόταν ο Δημήτρης.