Τα πολλά πρόσωπα του φεμινισμού

Πριν από μερικά χρόνια ο φεμινισμός φαινόταν παρωχημένος. Υπήρξαν μάλιστα και πολλές γυναίκες που υποστήριζαν ότι η ιδέα του φεμινισμού είναι «ντεμοντέ» και έχει «κουράσει». Ωστόσο σήμερα οι φεμινιστικές διεκδικήσεις έχουν επανέλθει στο προσκήνιο. Από το κίνημα Ni una menos, δηλαδή «Ούτε μία λιγότερη», στην Αργεντινή, που δημιουργήθηκε έπειτα από τον βιασμό και τη δολοφονία μιας έφηβης στη Μαρ δε Πλάτα, νότια του Μπουένος Αϊρες, το 2015, ως τις φεμινιστικές διαδηλώσεις ενάντια στον Τραμπ στην Αμερική και την πιο πρόσφατη καμπάνια #metoo ενάντια στην έμφυλη βία. Ζήτημα διαφορετικού επιπέδου είναι και η «φεμινιστική» αφήγηση της «εναλλακτικής» Δεξιάς ως εργαλείο προπαγάνδας για να εκθρέψει τον ρατσισμό και την ξενοφοβία με βασική επιδίωξη τη «νομιμοποίηση» της ρητορικής µίσους ενάντια σε μετανάστες.

Σε ένα τόσο σύντομο βιβλίο όπως της Ντέμπορα Κάμερον, οι περιορισμοί που προκύπτουν στο περιεχόμενο και στην ανάλυση είναι αυτονόητοι. Εκκινώντας από αυτό, η Κάμερον ξεκαθαρίζει ότι είναι αδύνατο να εστιάσει με την απαιτούμενη προσοχή στις πάμπολλες εθνικές και τοπικές υποστασιοποιήσεις του φεμινισμού. Στο βιβλίο εστιάζει στον δυτικό (και πιο συγκεκριμένα στον αγγλοαμερικανικό) φεμινισμό του 20ού και του 21ου αιώνα, αν και δεν είναι η μόνη φεμινιστική παράδοση. Ανάγοντάς τη σε βασικό σημείο αναφοράς κάνει μια επιλογή που αντανακλά και τον χώρο όπου βρίσκεται η ίδια μέσα στον κόσμο χωρίς να υπαινίσσεται ότι αποτελεί ή θα έπρεπε να αποτελεί το βασικό σημείο αναφοράς για τις απανταχού φεμινίστριες.

Η διευκρίνιση είναι πολύ σημαντική και βοηθά να ξεφύγουμε από τον μικρόκοσμο όλων όσων θεωρούμε δεδομένα και να σκεφτούμε χώρες όπως η Σαουδική Αραβία, όπου οι γυναίκες κατέκτησαν πρόσφατα το δικαίωμα να οδηγούν, αλλά εξακολουθούν να μην μπορούν να παντρευτούν, να ταξιδέψουν ή να υπογράψουν συμβόλαια χωρίς τη συγκατάθεση ενός άνδρα-κηδεμόνα. Στο Παντζάμπ της Ινδίας γυναίκες κάθε ηλικίας πεθαίνουν επειδή υποσιτίζονται, ενώ σε κάποιες περιπτώσεις τα θηλυκά βρέφη παραμελούνται σκόπιμα ή ακόμα και θανατώνονται.

Το βιβλίο της Κάμερον είναι στην ουσία μια εισαγωγή-επισκόπηση κυρίως του δυτικού φεμινισμού με στόχο να εξηγήσει τις περιπλοκότητες, τις αντιφάσεις, τις ποικιλομορφίες του και τις αμφιταλαντεύσεις του ως προς τις ιστορικές αποκρυσταλλώσεις του όσο και ως προς το πολιτικό και ιδεολογικό περιεχόμενό του, στο οποίο πολλές φορές συστεγάζονται διάφορες πεποιθήσεις διαφορετικές μεταξύ τους – πολλές φορές εντελώς ασύμβατες.

Το βιβλίο ξεκινά με μια εισαγωγή στην έννοια του φεμινισμού: «Μέχρι στιγμής, λοιπόν, η απάντησή μου στην ερώτηση “Τι είναι φεμινισμός;” θα μπορούσε να συνοψιστεί στη φράση “Είναι κάτι περίπλοκο”» σημειώνει η Κάμερον. Στη συνέχεια ακολουθούν επτά κεφάλαια στα οποία εξετάζονται ορισμένες από τις πιο επίμαχες πτυχές του φεμινισμού (ή των φεμινισμών). Σε αυτές περιλαμβάνονται η κυριαρχία, τα δικαιώματα, η εργασία, η θηλυκότητα, το σεξ, ο πολιτισμός, για να καταλήξει στις ρήξεις και στις προοπτικές του φεμινιστικού κινήματος. H Κάμερον καταφέρνει να αναπτύξει, να παρουσιάσει τη σκέψη και τις ανησυχίες δεκάδων διακεκριμένων φεμινιστριών αλλά και άλλων στοχαστών και να εξετάσει τη μεταξύ τους σχέση.

Βιολογική θεωρία

Θέλω να σταθώ στην αναβίωση του βιολογικού ντετερμινσμού που υποστηρίζεται από κάποιες γυναίκες στις μέρες μας, διότι δεν υπάρχουν μόνο άνδρες αλλά και πολλές γυναίκες που δραστηριοποιούνται σε κοινωνικά κινήματα ή απλώς υπερασπίζονται τους παραδοσιακούς ρόλους των δύο φύλων, οι οποίοι θεωρούνται αναπόφευκτη απόρροια των φυσικών διαφορών ανάμεσα στα δύο φύλα. Οταν έγραφε η Μποβουάρ το «Δεύτερο φύλο», η λαϊκή σοφία θεμελιωνόταν πάνω σε αντιλήψεις που σήμερα θα τις αποκαλούσαμε «ουσιοκρατικές». Σύμφωνα με αυτές τις αντιλήψεις, η οικουμενική και αμετάβλητη φύση της «Γυναίκας» καθορίζεται από τις βιολογικές και τις αναπαραγωγικές της λειτουργίες. Η φυσικοποίηση αυτή, η πολιτισμικά αυτονόητη «φυσικότητα του φύλου», αποτελεί ίσως τον κυριότερο λόγο για τον οποίο η έμφυλη διαφορά χρησιμοποιείται ως πρωταρχικός τρόπος νοηματοδότησης άλλων κοινωνικών διαφοροποιήσεων.

Ηδη από το 1970 και μετά οι φεμινίστριες αμφισβητούν τις μέχρι τότε διαδεδομένες βιολογικές θεωρίες για το φύλο, ενώ ο ιστορικός Thomas Laqueur στο βιβλίο του «Κατασκευάζοντας το φύλο» συμβάλλει αποφασιστικά στην ανατροπή της παλιάς και βαθιά ριζωμένης αντίληψης για τη «βιολογία» ως φυσικό, αδιαμφισβήτητο κριτήριο ταξινόμησης και διάκρισης των ανθρώπων, δείχνοντας ότι το γενετήσιο φύλο όπως και η ανθρώπινή ύπαρξη είναι συγκειμενικό και δεν μπορεί να απομονωθεί από το κοινωνικά προσδιορισμένο περιβάλλον των λόγων, μέσα στους οποίους αρθρώνεται.

Προφανώς το βιολογικό θεμέλιο είναι υπαρκτό, αλλά πάνω σ’ αυτό επικάθεται μια κοινωνική αντίληψη ή ιδεολογία για το φύλο που καθορίζει τους ρόλους των γυναικών και των αντρών, τις συμπεριφορές τους, τις σχέσεις μεταξύ τους και την προσωπικότητά τους. Με αυτή την έννοια η ταυτότητα είναι διαρκώς μεταβαλλόμενη, καθώς επηρεάζεται από την κοινωνικοπολιτική πραγματικότητα και το πέρασμα του χρόνου. Ως εκ τούτου είναι ασυνεχής και ανακατασκευάζεται. Η αμφισβήτηση αυτή προήλθε έπειτα από την «εδραίωση» αντιλήψεων σε διαφορετικές θεωρητικές περιοχές, όπως ήταν για παράδειγμα ο γαλλικός φεμινισμός των Leonard και Adkins, ο μεταδομισμός του Michel Foucault, ενώ η πιο έντονη αμφισβήτηση εκφράστηκε από την αμερικανίδα φεμινίστρια Judith Butler. Σύμφωνα με την Μπάτλερ, η αντίληψή μας για το τι μετράει ως «βιολογικό φύλο» διαμορφώνεται πάντα μέσα σε συγκεκριμένα κοινωνικά πλαίσια. Μπορούμε να συλλάβουμε και να ορίσουμε το τι μετράει ως «βιολογικό φύλο», αλλά αυτό το κάνουμε πάντα έχοντας ήδη την εμπειρία του κοινωνικού φύλου. Η Μπάτλερ μάλιστα αμφισβητεί την ίδια την ιδέα όχι απλώς του κοινωνικού αλλά και του βιολογικού φύλου και αναρωτιέται πώς είναι δυνατό να γίνεσαι γυναίκα αν δεν ήσουν γυναίκα από την αρχή.

Ολα αυτά αναλύονται στο βιβλίο της Κάμερον, το οποίο προσφέρει στους αναγνώστες μια εισαγωγή στις βασικές πτυχές γύρω από τις οποίες αναπτύχθηκε ο φεμινισμός από τον 18ο αιώνα. Απευθύνεται σε ένα όσο το δυνατόν ευρύτερο αναγνωστικό κοινό που ενδιαφέρεται για τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει ο φεμινισμός σήμερα, για τα βασικά του πιστεύω και την επίδρασή τους στις σύγχρονες κοινωνίες, ακόμα και σε εκείνες που εξακολουθούν να στερούν από τις γυναίκες βασικά δικαιώματα και ελευθερίες.

Deborah Cameron
Φεμινισμός – Παρελθόν και παρόν ενός κινήματος
Μτφ. Φιλώτας Δήτσας
Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, σελ. 208
Τιμή 13 ευρώ