Το τέλος της Τουρκίας, η μετατροπή της Αγίας Σοφίας σε τζαμί

Η Αγία Σοφία παραμένει διαχρονικά το πιο εμβληματικό μνημείο της Πόλης, ένα κέντρο παγκόσμιου ενδιαφέροντος. Η πολυσήμαντη αξία της καλύπτει τη συνείδηση ως περιεχόμενο ταυτότητας κάθε κατοίκου της, αλλά και κάθε επισκέπτη. Ηδη από το 1931 είχε σταματήσει να λειτουργεί ως τζαμί και με άδεια του Κεμάλ Ατατούρκ το Αμερικανικό Βυζαντινό Ινστιτούτο ξεκίνησε τις εργασίες αποκάλυψης και συντήρησης των αγιογραφιών της. Μετατράπηκε σε Μουσείο (24.01.1935) και διασφαλίστηκε η συνέχεια των εργασιών συντήρησης, που αποκάλυψαν μέρος των θαυμάσιων μωσαϊκών που για σχεδόν πέντε αιώνες ήταν κρυμμένα.

Το κεμαλικό καθεστώς συντονισμένα επιχείρησε την εκκοσμίκευση των δομών του νέου κράτους και την αποκοπή από το οθωμανικό παρελθόν. Η Κωνσταντινούπολη μετονομάστηκε με το ελληνικότατο όνομα Istanbul (28.03.1930), εις την Πόλιν, ενώ η πρωτεύουσα του νεοσύστατου από τη Συνθήκη της Λωζάνης (24.07.1923) τουρκικού κράτους μεταφέρθηκε στην Αγκυρα, με το εξίσου ελληνικό όνομα. Το περίεργο είναι ότι η νέα ονομασία της Κωνσταντινούπολης απετέλεσε τον ακρογωνιαίο λίθο του σύγχρονου τουρκικού εθνισμού. Και ακόμη πιο περίεργο είναι ότι την επαύριον της Συνθήκης της Λωζάνης στην Τουρκία επικράτησε ο «αστικός μύθος» ότι οι Τούρκοι κερδίζουν στα πεδία των μαχών, αλλά χάνουν στις διαπραγματεύσεις, όπως η Συνθήκη της Λωζάνης (sic).

Η ιδρυτική πράξη της Τουρκικής Δημοκρατίας, η Συνθήκη της Λωζάνης, κατέστη τότε το κόκκινο πανί για το μειοψηφικό ισλαμικό ρεύμα, που ελέγχθηκε και τέθηκε στο περιθώριο. Η πολιτική, όμως, ριζοσπαστικοποίηση (ισλαμική) της τουρκικής κοινωνίας συντελέστηκε κατά την περίοδο της οικονομικής κρίσης (2001) στα υπόγεια των τζαμιών, με τη μετατροπή τους σε «supermarket των φτωχών» υπό την ενεργό συμπαράσταση των ισλαμικών κρατών. Το τουρκικό κράτος και η ιδεολογική του ταυτότητα δεν συντονίζονται πλέον με την κατισχύουσα πλειοψηφία, της οποίας η «Μεγάλη Ιδέα» είναι η κατάργηση της «επαίσχυντης» Συνθήκη της Λωζάνης και των συνεπειών της.

Η νέα «Μεγάλη Ιδέα» εφαρμόζεται σήμερα με απόλυτη ακρίβεια στο βόρειο Ιράκ, τη Συρία και τη Λιβύη. Κορυφαία, όμως, πράξη και η πιο εμβληματική, είναι η μετατροπή της Αγίας Σοφίας σε τζαμί, πολύ σπουδαιότερη ακόμη και από την αμφισβήτηση του δικαιώματος υφαλοκρηπίδας των ελληνικών νήσων! Σηματοδοτεί το οριστικό τέλος της Συνθήκης της Λωζάνης και την πλήρη εφαρμογή της Θεωρίας Στρατηγικού Βάθους της Τουρκίας, όπως με πληρότητα είχε διατυπώσει από το 2001 ο πρώην πρωθυπουργός της γείτονος Αχμέτ Νταβούτογλου. Αλλά αποτελεί το τελικό προπαρασκευαστικό στάδιο ιστορικών αποφάσεων, που εγκλωβίζουν την τουρκική κυβέρνηση σε όρους αναπόδραστης εμπλοκής.

Πρόκειται για οπισθοδρόμηση, αφού στην Αγία Σοφία ως τζαμί θα πρέπει να επικαλυφθούν τα μωσαϊκά και τα χριστιανικά σύμβολα. Θα είναι μια νίκη του πολιτικού Ισλάμ και η εμβληματική αφετηρία του νεοοθωμανικού αφηγήματος, που πλήττει, όμως, καίρια τη χριστιανική ταυτότητα του μνημείου και προσβάλει συνειδητά την παγκόσμια χριστιανοσύνη. Κυρίως γιατί η πνευματικότητα που προβάλλει το σημερινό καθεστώς της Τουρκίας, είναι μια πνευματικότητα υποδεέστερη της Ανατολικής Χριστιανοσύνης και των εκφραστικών τυπολογιών αυτού του μνημείου. Σήμερα ή αύριο αυτή η απόφαση θα επαναφέρει το ερώτημα για το τέλος της Τουρκίας, ερώτημα που για πρώτη φορά η ίδια η κυβέρνησή της θα θέτει ευθέως στην παγκόσμια κοινότητα.

Ο Ιωάννης Αντ. Παναγιωτόπουλος είναι επ. καθηγητής Γεν. Εκκλ. Ιστορίας στο ΕΚΠΑ