Η τέχνη {LF}της πολιτικής λογοτεχνίας

Για τις ΗΠΑ ο σκελετός στην ντουλάπα έχει σαφές περίγραμμα: τις φυλετικές διακρίσεις. Είναι η διαχρονική αφορμή για μαζική κινητοποίηση και εξεγερσιακή συμπεριφορά, που έχει ως αφετηρία και κατάληξη ανεξέλεγκτες μορφές βίας. Ηδη από τις αρχές του 17ου αιώνα, στη βορειοαμερικανική ήπειρο ξεσπούν σφοδρές διαμάχες που αφορούν εθνικές και φυλετικές μειονότητες. Κομβικές διαμορφώσεις ενός μεγάλου μέρους της αμερικανικής ιστορίας. Οι διαφοροποιήσεις των κινημάτων που προέρχονται από τις εκχυμώσεις των κοινωνικών αναταράξεων και των πολιτικών διεκδικήσεων δείχνουν εύγλωττα το μέγεθος των προβλημάτων.

Ο θάνατος του Τζορτζ Φλόιντ με την ανατριχιαστική καταγραφή του σε βίντεο σόκαρε εκατομμύρια πολίτες. Σε μια χρονική στιγμή που μεγάλο μέρος της κοινής γνώμης είναι δυσαρεστημένο με τους χειρισμούς της κυβέρνησης Τραμπ στην αντιμετώπιση της πανδημίας, έρχεται ένα έγκλημα να δημιουργήσει μια έκρηξη που όμοια της είχαν να δουν οι ΗΠΑ από τη δολοφονία του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ το 1968. Ενα σημείο εκτροπής, όπου ο μαύρος πληθυσμός φωνάζει ότι θα μας σκοτώσει είτε ο κορωνοϊός είτε η αστυνομία. Ενα πραγματικό αδιέξοδο, με τις νηφάλιες απόψεις να συνθλίβονται στις μυλόπετρες των βολονταριστών. Το κίνημα «Black Lives Matter» έκανε την εμφάνισή του λίγο πριν από την εκπνοή της διακυβέρνησης Ομπάμα. Σήμερα είναι η πιο διαδεδομένη και πολυπληθής ακτιβιστική κοινότητα. Αν και οι θέσεις του διαφέρουν από Πολιτεία σε Πολιτεία, βασικός στόχος είναι η ευαισθητοποίηση της κοινής γνώμης για τη φονική αστυνομική βία κατά αφροαμερικανών και κατά άοπλων πολιτών γενικότερα. Αφορμή για τη συγκρότηση ενός κινήματος εθνικής εμβέλειας στάθηκε η δολοφονία του Ερικ Γκάρνερ στο Στέιτεν Αϊλαντ το 2014. Η επιθανάτια κραυγή του παρόμοια με του Φλόιντ: «Δεν μπορώ να αναπνεύσω».

ΦΩΝΕΣ ΣΤΗ ΣΚΙΑ. Η νεότευκτη αμερικανική διανόηση σε σχέση με τις αντίστοιχες των ευρωπαϊκών χωρών καταφέρνει σε μεταιχμιακές συγκυρίες να πυκνώσει τη σκέψη και να σχηματίσει σώματα ολόκληρα έργων, που αφορούν άμεσα τη μορφή των γεγονότων. Η πολιτική γραφή των μαύρων έχει αναδείξει αθέατες πτυχές του πολιτικού γίγνεσθαι και σοβαρές δημιουργικές ανησυχίες. Οι φωνές αυτές επί δεκαετίες ήταν στη σκιά, τουλάχιστον έξω από τις ΗΠΑ. Τις θυμόμαστε μόνο σε τραγικά γεγονότα και αυτό χρειάζεται να αλλάξει. Από το τέλος της δεκαετίας του ’60 με τις σοβαρές αναταραχές στα γκέτο, τις δολοφονίες και τη ριζοσπαστική συζήτηση για τον Νόμο Περί Πολιτικών Δικαιωμάτων, αναδεικνύονται επιδραστικοί ποιητές και ακτιβιστές, όπως η Μάργκαρετ Γουόκερ (από τις πρώτες συγγραφείς που υποστήριξαν δημόσια την απελευθέρωση της μαύρης γυναίκας), ο Λάνγκστον Χιουζ (ένας θεμελιακός διανοούμενος που με τους κοφτερούς στίχους του ανέδειξε την πτώση του ηθικού πλεονεκτήματος στην Αμερικανική Ιδέα), η Τζουν Τζόρνταν (μια εξαιρετικά γόνιμη και πολυβραβευμένη συγγραφέας που ανέδειξε καίρια ζητήματα όπως η μαύρη μητρότητα, τα φύλα, οι φτωχές οικογένειες, η σεξουαλική επανάσταση κ.λπ.). Δημιουργοί οι οποίοι κατάφεραν και ήταν αντιδογματικοί, σε καιρούς κοχλασμένους.

Εδώ οφείλουμε να σταθούμε στον Τζέιμς Μπόλντουιν. Τα κείμενά του αφορούν την ταυτότητα του «Νέγρου» στην Αμερική. Ο λόγος του αντιμετώπισε τόσο τη λευκή προκατάληψη όσο και τη μονολιθικότητα του μαύρου κινήματος, αλλά και τις προκαταλήψεις εναντίον του μαύρου γκέι πληθυσμού. Γνήσιο τέκνο του Χάρλεμ, ο Μπόλντουιν υπήρξε από τις πλέον ρηξικέλευθες φιγούρες των ταραγμένων χρόνων. Μερικά από τα σημαντικά βιβλία του που κυκλοφορούν στα ελληνικά είναι «Το κουαρτέτο του Χάρλεμ» (μτφ. Χρήστος Οικονόμου) και «Δεν είμαι ο Νέγρος σου» (μτφ. Ισμήνη Θεοδωροπούλου), αμφότερα από τις εκδόσεις Πόλις, «Το δωμάτιο του Τζοβάνι» (Μεταίχμιο, μτφ. Τερέζα Βεκιαρέλλη).

Ενας άλλος εκπρόσωπος της εξεγερσιακής δεκαετίας 1960-1970 είναι ο Αμίρι Μπαράκα. Τα έργα του μετουσιώνουν μια οξύτατη κοινωνική κριτική, που δεν αφήνει τίποτε όρθιο. Συνδέθηκε με τους μπίτνικ, ενώ η πολιτική του σκέψη ισορροπούσε στην κόψη του ξυραφιού. Ο ριζοσπαστισμός του απεκδυόταν τον ηθικισμό και έλεγε πως η μαύρη κουλτούρα έχει δρόμο μέχρι να αποτάξει από πάνω της το στίγμα της δουλείας. Οσον αφορά την Τόνι Μόρισον, δεν χρειάζεται να πούμε πολλά. Βραβείο Νομπέλ Λογοτεχνίας το 1993, Πούλιτζερ το 1988 (για το αριστούργημά της «Η αγαπημένη», Νεφέλη, μτφ. Κατερίνα Σχινά) και Μετάλλιο της Ελευθερίας το 2012, από τα χέρια του Ομπάμα. Διαπρεπέστατη ακαδημαϊκός, κόρη μαύρων εργατών, έγραψε για τη γυναικεία φύση εντός περίπλοκων συνάψεων και για το πολυμορφικό ζήτημα της δουλείας. Ενας εθνικός θησαυρός για τις ΗΠΑ. Ηταν η πρώτη γυναίκα που έκανε λόγο για έναν ενωτικό ταξικό αγώνα των μαύρων (των ανθρώπων «πλην») αν και γνώριζε καλά πως η βία θα τον ανακόψει εν τη γενέσει του.

ΣΥΓΧΡΟΝΟΙ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ. Στις μέρες μας «κόρες» και «γιοι» μιας μακράς παράδοσης με πάμπολλες διακλαδώσεις γράφουν το νέο αφροαμερικανικό πολιτικό μυθιστόρημα, έτσι όπως τοποθετείται σήμερα. Ο πενηντάχρονος Κόλσον Γουάιτχεντ έχει ένα μοναδικό επίτευγμα: δεύτερο βραβείο Πούλιτζερ μέσα σε τρία χρόνια. Κάτι που έχουν πετύχει σε ποσότητα και όχι σε συχνότητα λογοτέχνες όπως ο Γουίλιαμ Φόκνερ. Γέννημα θρέμμα του Μανχάταν ο Γουάιτχεντ δηλώνει στο περιοδικό «New Statesman»: «Μέσα από τη δουλειά μου επιχειρώ να φωτίσω τις τομές της κοινωνικής δραστηριότητας πάνω σε θέματα φυλετικών διακρίσεων, ταξικών διαχωρισμών και της επίδρασης της τεχνολογίας. Τολμώ να πω ότι έτσι γίνεται το έργο μου πολιτικό, με τη συμβατική έννοια του όρου. Η τέχνη μέσα στον οργανισμό του πολιτικού μυθιστορήματος βοηθά το έργο να βρει την τελική του πορεία. Ομως δεν πρέπει να ξεχνάμε πως το σύγχρονο πολιτικό βιβλίο χρειάζεται να έχει και αυτό νέες ερμηνείες για να γοητεύσει και όχι να ξεπέσει σε τσιτάτο». Στην Ελλάδα τον πρωτογνωρίσαμε με το μυθιστόρημα «Υπόγειος σιδηρόδρομος» (Ψυχογιός, Βραβείο Πούλιτζερ 2017). Μέσα από ένα μυστικό δίκτυο σιδηροδρόμων, οι μαύροι σκλάβοι προσπαθούν να διαφύγουν. Η τρομοκρατία της προεμφυλιακής περιόδου και οι ανεκπλήρωτες υποσχέσεις του σήμερα. Σε λίγες μέρες θα κυκλοφορήσει και στη χώρα μας το πολυαναμενόμενο «Τα αγόρια του Νίκελ» (Ικαρος, μτφ. Μυρσίνη Γκανά, Πούλιτζερ 2020). Ενα συγκλονιστικό βιβλίο που βασίζεται σε αληθινά γεγονότα. Αφορά κυρίως την ιστορία δύο ανήλικων αγοριών που εισέρχονται στο ίδρυμα Ντόζιερ της Φλόριντα. Εχουν καταδικαστεί για μικροπαραβάσεις και εκεί γνωρίζουν το σκληρό πρόσωπο της κακοποίησης. «Ο ιδρυματικός ρατσισμός», λέει ο Γουάιτχεντ, «είναι από τις χειρότερές μορφές διακρίσεων. Στο μυθιστόρημα εδώ εξετάζω την έμφυτη αγριότητα του ανθρώπου, κοιτάζοντας κατάματα το χάος». Ο συγγραφέας πιστεύει ακόμη στις ικανότητες του ανθρώπου και εμπνέεται μέσα από τον εκσυγχρονισμό των προταγμάτων του Νόμου Περί Πολιτικών Δικαιωμάτων.

Η Μπερναντίν Εβαρίστο μεγάλωσε στο Νοτιοανατολικό Λονδίνο και έχει αγγλονιγηριανές ρίζες. Εχει ασχοληθεί με όλες τις μορφές της γραφής, αποσπώντας σημαντικά βραβεία. Ειδικεύεται στην αφρικανική διασπορά, στην πολιτική του φύλου και στη δουλεία. Στο «Κορίτσι, γυναίκα, άλλο» (Gutenberg, μτφ. Ρένα Χατχούτ, Βραβείο Μπούκερ 2019) εξερευνά τη συμπεριφορά δώδεκα γυναικών. Οι περισσότερες είναι μαύρες ή μιγάδες κάθε ηλικίας και τάξης. Από τις ψηφιακές σελίδες του «New Statesman», διαβάζουμε πως η Εβαρίστο έχει πει τα εξής: «Αυτές οι γυναίκες είναι αόρατες από τον αφηγηματικό καμβά της χώρας μου. Μέσα από τις ζωές τους παρατηρώ τις διασταυρώσεις των πολιτικών που αφορούν το φύλο, την εργασία, τη φυλή, τη μετανάστευση, την οικονομία. Αν και είμαι φεμινίστρια, δεν θέλω στο βιβλίο να κάνω κήρυγμα. Περισσότερο με ενδιαφέρει η πολυπλοκότητα του ποιοι είμαστε».

Λίγο παλαιότερα ο Πολ Μπέιτι με το σύνθετο μυθιστόρημα «Ο Πουλημένος» (Καστανιώτης, μτφ. Νίκος Μάντης, βραβείο Μπούκερ 2016) είχε βάλει με οξύνοια στο στόχαστρό του τα πολιτικά και φυλετικά ταμπού της τελευταίας δεκαετίας.

Σε μια μεταβαλλόμενη πολυεθνική κοινωνία, συγγραφείς της μαύρης κοινότητας αποκτούν επιτέλους ζωτικό χώρο. Διαθέτουν τη μυθοπλαστική και πολιτική επάρκεια για να αγγίξουν τα προβλήματα που ανακύπτουν καθημερινά.