Η κριτική τέχνης για αρχάριους

Το νέο του βιβλίο «How to be an artist» έφτασε στη λίστα των μπεστ σέλερ των «New York Times» περίπου την ίδια στιγμή που ο COVID-19 έπληξε τη Νέα Υόρκη. Ηταν μάλλον ένας τρόπος για να αναζητήσει κανείς τρόπους διαφυγής από τις δυσκολίες της πραγματικότητας. Γιατί αυτό που λέει ο Τζέρι Σαλτζ, κριτικός τέχνης στο περιοδικό «New York» και από τους σημαντικότερους στις ΗΠΑ, είναι ότι καθένας μπορεί να βρει την τέχνη μέσα του.

Το ανεπιτήδευτο και συχνά βέβηλο στυλ γραφής του έδωσε στον Σαλτζ τη φήμη ότι ως κριτικός γράφει για τον κοινό αναγνώστη και όχι για ένα ελίτ ακροατήριο. Αλλωστε δεν πήγε στο κολέγιο, αναφέρεται συχνά για τον εαυτό του ως «αποτυχία» και απεχθάνεται τη δυσνόητη ακαδημαϊκή ορολογία. Το νέο του βιβλίο βρίσκεται στον αντίποδα των πυκνών κειμένων που αντιμετωπίζουν τα έργα τέχνης ως εμπορευματοποιημένα αντικείμενα της μεταμαρξιστικής καπιταλιστικής συνθήκης. Ο Σαλτζ παραθέτει δεκάδες «κανόνες» για μια γεμάτη δημιουργική ζωή, που κυμαίνεται από το «να έχετε κουράγιο» έως το «να ξεκινήσετε να δουλεύετε το πρώτο πράγμα το πρωί». Γράφτηκε σε μικρά κεφάλαια για να προσφέρει πρακτικές συμβουλές, προτροπές, ασκήσεις και ανέκδοτα που έχουν σχεδιαστεί για να βοηθήσουν στην απομυθοποίηση της διαδικασίας δημιουργίας τέχνης και να ενθαρρύνουν τους ανθρώπους να ξεπεράσουν τους φόβους τους. Οπως ο 63ος κανόνας του με τον οποίο κλείνει το βιβλίο: «Α! Και μία φορά τον χρόνο να πηγαίνετε για χορό». Ο λόγος; «Επειδή ο χορός είναι αρχέγονος όσο και η τέχνη, αλλά και επειδή μια μέρα δεν θα είστε σε θέση να χορεύετε».

Χάρη σε αυτό το έγχρωμο εγχειρίδιο ναυτιλλομένων στην τέχνη, ο καθένας μπορεί να ξεπεράσει το δέος που μπορεί να νιώθει μπροστά σε ένα ανέκφραστο πορτρέτο, ένα αφαιρετικό γλυπτό, μια εγκατάσταση από σειρές μαύρων δοκών. Ο προτρεπτικός συγγραφέας αντιμετωπίζει την τέχνη με την απλότητα κάποιου που νιώθει και εκφράζει άμεσα την αγάπη του. Βρίσκεται μπροστά στη λίστα ερωτήσεων που θέτει στον εαυτό του κάθε φορά που γράφει για την εβδομαδιαία στήλη του στο περιοδικό «New York». Από τις απαντήσεις που του δίνουν οι εκθέσεις με τα έργα σύγχρονων καλλιτεχνών αλλά και ανεκτίμητων δημιουργών του παρελθόντος ο Τζέρι Σαλτζ δημιούργησε μία μέθοδο για να βρίσκει οποιοσδήποτε τον τρόπο για να αισθάνεται την τέχνη. Η βάση της είναι η φαντασία. Επικαλείται τον αφορισμό του Αϊνστάιν: «σπουδαιότερη και από τη γνώση είναι η φαντασία», χάρη στην οποία παίρνει προβάδισμα η «εξαίσια ανοησία» που απελευθερώνει τη σκέψη. Τότε η φαντασία που καθένας από εμάς διαθέτει εκφράζεται με τη δημιουργικότητά του.

Η αμεσότητα του ύφους των κειμένων του είναι χαρακτηριστική. Ο Σαλτζ φτάνει στο πρόβλημα, ποτέ δεν αποφεύγει να δώσει τη δική του άποψη και συχνά έχει πικράνει τους μεγάλους παράγοντες στην αγορά της τέχνης. Καθώς έχει ταχθεί στην πλευρά των μικρών γκαλερί, των νέων δημιουργών, των αληθινών καλλιτεχνών, τους οποίους συνθλίβει ο μηχανισμός των συμβούλων τέχνης και των μεγάλων γκαλερί.

ΤΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΤΟΥ 1970. Η ιδέα για το «Πώς να είσαι καλλιτέχνης» αναπτύχθηκε από ένα πολυσυζητημένο δοκίμιο που έγραψε ο Σαλτζ για το περιοδικό «New York» το 2017 με τίτλο «Η ζωή μου ως αποτυχημένος καλλιτέχνης». Σε αυτό περιέγραφε με λεπτομέρειες τα χρόνια που πέρασε στο Σικάγο και στη Νέα Υόρκη τη δεκαετία του 1970 προσπαθώντας να γίνει γνωστός ως εικαστικός καλλιτέχνης. Στην αρχή απολάμβανε κάποια πρώιμη επιτυχία και μάλιστα ίδρυσε τη δική του γκαλερί καλλιτεχνών, αλλά αφού υπέστη μια κρίση εμπιστοσύνης και αυτό που περιγράφει ως «νευρική βλάβη ενός έτους» ο Σαλτζ εγκατέλειψε τις μητροπολιτικές φιλοδοξίες και έγινε οδηγός σε νταλίκα. Για χρόνια διέσχιζε τη χώρα στο τιμόνι ενός δεκάτροχου οχήματος, ενώ αισθανόταν δυσαρέσκεια προς τον κόσμο της τέχνης που τον είχε απορρίψει. Ο ίδιος τα περιγράφει ως μερικά από τα πιο μοναχικά και πιο δύσκολα χρόνια της ζωής του. Βρισκόταν ήδη σε κατάθλιψη όταν συνειδητοποίησε ότι «το χειρότερο πράγμα από το να ζεις στον κόσμο της τέχνης είναι το να μη ζεις στον κόσμο της τέχνης». Κι αυτό τον ώθησε να επιστρέψει και να διεκδικήσει τη θέση του εκεί όπου ανήκε, λαμβάνοντας το 2018 το βραβείο Πούλιτζερ ως συγγραφέας κριτικών δοκιμίων.

«Κατά έναν τρόπο έχω τη δική μου Σχολή των Αθηνών μέσα στο κεφάλι μου. Μία ομήγυρη αντιπάλων, φίλων, διάσημων ανθρώπων, ζωντανών και πεθαμένων. Ολοι τους κοιτάζουν πάνω από τον ώμο μου καθώς εργάζομαι. Παρατηρούν, συστήνουν, προτείνουν. Κανένας τους δεν είναι κακός», γράφει στον 21ο του κανόνα εξηγώντας γιατί θα πρέπει να ακούμε τις πιο άγριες φωνές που κατοικούν μέσα μας: «Ακούω μουσική καθώς γράφω. Οταν θέλω να ορμήσω στην αρχή του γραπτού μου, ακούω Μπετόβεν. Ή ακούω την καλλιτέχνιδα Μπάρμπαρα Κρούγκερ στο κεφάλι μου να μου λέει “κάνε αυτή τη φράση σφιχτή, δηλωτική, επιθετική”. Αμέσως μετά οι Led Zeppelin τραγουδάνε “για προσπάθησε ένα μαλλιαρό πείραμα. Αφησέ το να φανεί, κι ας είναι παράξενο, ανακατεμένο, παράλογο”. Από την άλλη, όλοι οι πίνακες ζωγραφικής που έχω δει στη Σιένα με ικετεύουν “κάνε το όμορφο, αφέσου στην ερωτική εμφάνιση”, ενώ ο Ντ.Χ. Λόρενς βαραίνει πάνω στο τραπέζι ζητώντας “φωνή”, ο Αλεξάντερ Πόουπ μού λέει να συνέλθω. Ο Γουίτμαν με πιέζει να καταβυθιστώ στο κείμενό μου, ο Μέλβιλ να γίνω μεγαλειώδης και ο Προυστ με ωθεί να επεκτείνω τις φράσεις μου σε βαθμό που το νόημά τους θα χαθεί και οι επιμελητές μου θα παρέμβουν για να τις περιορίσουν. Σκεφτείτε τις φωνές που υπάρχουν στο πάνθεον της δικής σας ψυχής. Γνωρίστε τες. Θα είναι πάντα εκεί όταν τα πράγματα θα γίνονται δύσκολα».