Γιώργος Σεβαστίκογλου

Ενας νεότερος, σύγχρονός μας, με το ταλέντο του Γιώργου Σεβαστίκογλου, θεατρικός συγγραφέας, θα μπορούσε, είτε για τη σκηνή, είτε για την οθόνη, είτε για την τηλεόραση, να γράψει ένα συνταρακτικό, σε υλικό και ανθρώπινη εμπειρία, έργο με τη ζωή και τη δράση του Σεβαστίκογλου.

Ο Γιώργος Σεβαστίκογλου γεννήθηκε στο Φανάρι της Κωνσταντινούπολης το 1913 και μέσα στην καταιγίδα του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, που σε λίγο ξέσπασε, ήρθε με την οικογένειά του στην Αθήνα. Σπούδασε Νομικά και άρχισε μια γιγαντιαία και ποικίλη πνευματική πορεία που είχε ως επίκεντρο το θέατρο με όλες τις δομικές του ιδιότητες: συγγραφέας θεάτρου, κριτικός θεάτρου, μεταφραστής και, αργότερα, και σκηνοθέτης. Στην περίοδο του Εμφυλίου καταπιάστηκε και με το κινηματογραφικό ντοκιμαντέρ, με συνεργάτη τον έξοχο κινηματογραφιστή Μάνο Ζαχαρία.

Η πρώτη του εμφάνιση επαγγελματικά έγινε στο Θέατρο Τέχνης του Κουν, ως μεταφραστής του έργου του Στρίντμπεργκ «Σουάνεβιτ» (1942). Και την επόμενη χρονιά δοκιμάζεται και ως συγγραφέας, πάντα από τον Κουν, με το έργο «Κωνσταντίνου και Ελένης». Στο συγκεκριμένο έργο έκανε το ντεμπούτο του και ως σκηνοθέτης.

Εκτοτε, μέσα στην Κατοχή ως αντιστασιακός, και αργότερα στον Εμφύλιο ως καλλιτεχνικός παράγοντας, καταγραφέας των πτυχών της εθνικής εκείνης τραγωδίας μετά την ήττα, βρέθηκε στον χείμαρρο των αυτοεξόριστων Ελλήνων στις χώρες του υπαρκτού σοσιαλισμού και, κατ’ αρχάς, κατέφυγε στην Τασκένδη, πρωτεύουσα της Σοβιετικής Δημοκρατίας του Ουζμπεκιστάν. Εκεί τον συνάντησε και η σύντροφός του Αλκη Ζέη, αυτοεξόριστη, επίσης, στην Ευρώπη (ως ηθοποιός, μάλιστα, έπαιξε στον θίασο της θεατρικής οικογένειας Ντε Φιλίπο).

Στην Τασκένδη ωθήθηκαν, με εντολές του καθεστώτος, να εγκατασταθούν οι «ηττημένοι» του Εμφυλίου Ελληνες και στη μακρινή και ξένη στα ήθη χώρα οργανώθηκαν, και ως τυπικοί Ελληνες, πιστοί στη διχαστική παράδοση της ιστορίας μας, χωρίστηκαν σε ιδεολογικά, σχεδόν εχθρικά μεταξύ τους, στρατόπεδα. Σημειώνω πως στην Τασκένδη, μετά την αποκαθήλωσή του ως Γενικός Γραμματέας του ΚΚΕ, επί μετασταλινικών κυβερνήσεων, εξορίστηκε και ο Νίκος Ζαχαριάδης και εργάστηκε με μεροκάματο ως υπάλληλος σε εργαστήρι φακών! Την ατμόσφαιρα αυτής της εσωτερικής τραγωδίας απεικόνισε αριστουργηματικά, αργότερα, στα χρόνια μας, ο Θόδωρος Αγγελόπουλος, στην έξοχη ταινία του «Η σκόνη του χρόνου».

Ο Σεβαστίκογλου στην Τασκένδη συγκρότησε θιάσους με εξόριστους καλλιτέχνες, επαγγελματίες και ερασιτέχνες, και μην έχοντας επαφή με την πατρίδα, έγραψε έργα με τις συγκεκριμένες κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες των Ελλήνων, ενώ, ταυτόχρονα, «ανακάλυψε» τον, επίσης αυτοεξόριστο, συγγραφέα Αλέξη Πάρνη που είχε ήδη υιοθετηθεί από το σοβιετικό πολιτιστικό κατεστημένο και είχε παιχθεί από δεκάδες κρατικά θέατρα της Σοβιετικής Ενωσης. Διάσημο έργο του, το «Νησί της Αφροδίτης».

Ο Σεβαστίκογλου κατόρθωσε να ξεφύγει από τις έριδες και τα συντροφικά μαχαιρώματα των Ελλήνων στην ασιατική στέπα αλλά και της δεδομένης πείρας του στη διδασκαλία ηθοποιών, κατέφυγε στη Μόσχα, όπου συνέχισε ημιτελείς σπουδές, στα διάσημα Πανεπιστήμια μόρφωσης ηθοποιών της ρωσικής παράδοσης που, βέβαια, είχαν καταστήσει δογματική μέθοδο τη Μέθοδο Στανισλάφσκι.

Η «ΑΓΓΕΛΑ». Εκεί έγραψε το αριστούργημά του, την «Αγγέλα» που, πριν το ανεβάσει ο Κουν στην Αθήνα, είχε παιχθεί σε πολλές σοβιετικές δημοκρατίες. Η «Αγγέλα» είναι ένα κατεξοχήν ιδεολογικό, μαρξιστικό κείμενο, αλλά, προσοχή, ούτε προπαγάνδα κάνει, ούτε, βέβαια, προβάλλει ως πρότυπο βίου τον υπαρκτό σοσιαλισμό που ο Σεβαστίκογλου προσπαθούσε, μέσα σε δύσκολες συνθήκες επιβίωσης, να προσπεράσει. Οταν αναφέρομαι στον μαρξισμό του συγγραφέα, παραπέμπω στα θεμελιώδη έργα του Μαρξ που, συχνά, όχι μόνο παραποιήθηκαν, αλλά και εξευτελίστηκαν, κυρίως επί Στάλιν στη στρεβλή εφαρμογή τους. Βέβαια, σήμερα η «Αγγέλα» μπορεί να θεωρηθεί ως περιεχόμενο και στόχο ξεπερασμένο, αφού οι ειδικές συνθήκες που συνθέτουν τα αίτια και τις μεθόδους μιας συγκεκριμένης κοινωνικής τάξης έχουν αλλάξει, συχνά προς το χειρότερο. Σήμερα τα έργο διαβάζεται και παίζεται ως πολιτική ηθογραφία!

Οταν άνοιξαν οι πόρτες εκατέρωθεν (1965) ο Σεβαστίκογλου γύρισε στην Ελλάδα και ως τη δικτατορία, που πάλι αυτοεξορίστηκε στο Παρίσι, διέπρεψε, κυρίως ως δάσκαλος, ακόμη και στις σκηνοθεσίες του. Οσοι είχαν την τύχη να παρακολουθήσουν διδασκαλίες του, κυρίως ήδη φτασμένοι ηθοποιοί με συνεχή έγνοια για τη βελτίωση της τέχνης τους, της τεχνικής τους, αλλά και της υφολογίας των ερμηνειών, βρήκαν στον Σεβαστίκογλου τον δάσκαλο που γνώριζε, όσο λίγοι, τις πρακτικές και τα στάδια προσέγγισης και αφομοίωσης της μεθόδου του κριτικού ρεαλισμού, μετεξέλιξη του νατουραλισμού του Στανισλάφσκι.

Οι παραστάσεις του, και στο κλασικό ευρωπαϊκό θέατρο (π.χ. Σαίξπηρ) και στη ρωσική σκηνική δραματουργία (Ντοστογιέφσκι, Αρμπούζοφ) δεν ακολούθησαν τον διάχυτο, την εποχή εκείνη (1965 – 1975) «σκηνοθετισμό», δηλαδή, συχνά, τις βάναυσες επεμβάσεις και στη δομή των κλασικών έργων και στους χαρακτήρες, ακόμη και στην ιδεολογία των συγγραφέων που κατακρεουργήθηκαν.

Ο Σεβαστίκογλου σεβόταν απόλυτα τα κείμενα, την αρχιτεκτονική τους, τη συνοχή των χαρακτήρων και της εξέλιξής τους και υπηρετούσε τους σκοπούς, ιδεολογικούς και αισθητικούς, του συγγραφέα. Ενιωθες πως, αν ένα κλασικό ή νεοκλασικό έργο δεν συμφωνούσε ιδεολογικά με τις θέσεις του και τη χαρακτηρολογία, δεν το ανέβαζε, αντί να προσπαθεί, όπως άλλοι, να το μπολιάζουν και να το ντοπάρουν με τις δικές τους ιδεοληψίες και μεταμοντερνισμούς. Ως θεωρητικός του κλασικού μαρξισμού (και όχι των στρεβλών εφαρμογών του) ήταν φυσικό και έντιμο, όταν εφάρμοζε στη σκηνή την οπτική του στα έργα, να είναι τίμιος με τα έργα και να μην αλλοιώνει τις δικές τους ηθικές, ιδεολογικές και πολιτικές απόψεις.

Σε ένα μόνο συγκεκριμένο δομικό στοιχείο της παγκόσμιας θεατρικής περιουσίας έκανε ένα θεμελιώδες λάθος. Οταν ανέβασε τραγωδία, οι παραστάσεις του αισθητικά αντλούσαν φόρμες και όψιν από το ρεαλιστικό θέατρο και τη ρωσική σχολή του Στανισλάφσκι. Αλλά ο μεγάλος εκείνος δάσκαλος, όπως και έναν αιώνα αργότερα και οι «αντιγραφείς» της μεθόδου στο αμερικανικό Actors Studio, δεν ανέβασε τραγωδία, κυρίως, δεν μπορούσαν να βολέψουν τους Θεούς και τις επιφάνειες και τους από μηχανής.

ΟΙ «ΤΡΩΑΔΕΣ». Ο Σεβαστίκογλου, όταν ανέβασε τραγωδία και στην Επίδαυρο, ως έντιμος άνθρωπος, δεν μπορούσε να επέμβει στη δομή των αρχαίων τραγικών κειμένων. Ελα, όμως, που δεν μπορούσε, ιδεολογικά, να δεχθεί τις επεμβάσεις των θεών, την καθοδήγησή τους στους ήρωες και στις λύσεις που έδιναν τα τραγικά αδιέξοδα. Αντί να ακολουθήσει την απαράδεκτη, αλλά κατανοητή διασκευή των «Τρωάδων» του Ευριπίδη που ανέβασε στο Παρίσι ο Κακογιάννης, όπου ο υπαρξιστής άθεος φιλόσοφος Σαρτρ αφαίρεσε από τον Πρόλογο την παρουσία του Ποσειδώνα και της Αθηνάς, ο Σεβαστίκογλου δεν τόλμησε (σωστά!) να λογοκρίνει τον Ευριπίδη, αλλά στην επιφάνεια του θεού από μηχανής στην τραγωδία γελοιοποίησε την εμφάνιση του θεού. Τον έκανε μαριονέτα, φαφλατά και θεατρίνο.

Είχα τότε στην κριτική μου για την παράσταση αντιμετωπίσει αυστηρά αυτή τη σημαντική προδοσία, ενώ η άλλη υφολογία του έργου είχε και συνέπεια και σεβασμό. Σε ιδιωτική συνάντησή μας αργότερα είχε δεχθεί τις αντιρρήσεις μου, αλλά με χιούμορ μού είπε ποια θα ήταν η στάση του κοινού, αλλά, κυρίως, τον κριτικών, αν, όπως ο Σαρτρ, αφαιρούσε τον Θεό από την πανάρχαια θέση του στο θεολογείον.

Ο Σεβαστίκογλου ήταν ως άνθρωπος προσηνής, άκρως διαλεκτικός, ευγενής και χαμηλών τόνων. Σαν τους παλιούς, καλούς δασκάλους που κρατάνε την ψυχραιμία τους ό,τι κι αν ακούσουν από τον μαθητή ή τον συνομιλητή τους, χωρίς, όμως, να αφήσουν αναπάντητη την άποψή τους. Η τελευταία μεγάλη του σκηνοθεσία ήταν «Οι Αλλοπαρμένοι» του Μίντλετον στην περίφημη τέντα – θέατρο «Αεικίνητο». Με έξοχους ηθοποιούς, τους οποίους, και λόγω εργασιακών συνθηκών και αδιεξόδων, δεν κατόρθωσε να συντονίσει σε μια ενιαία και ευανάγνωστη, ισορροπημένη παράσταση.

Με τον θάνατό του χάθηκε, ίσως, ο τελευταίος σπουδαίος δάσκαλος παιδαγωγός ηθοποιών και ένας σεβαστικός στα κείμενα και στο πνεύμα τους σκηνοθέτης.