Ο κορωνοϊός δεν φέρνει{CR} το τέλος του κόσμου μας

Οταν αντιμετωπίζει κάποιος μια καταστροφή, το να πιστέψει ότι όλα θα αλλάξουν είναι εύκολο. Αλλιώς πώς θα ήταν δυνατόν να γραφτούν ποιήματα μετά το Αουσβιτς, να γίνουν χαλαρές βόλτες στο Μανχάταν, εκεί όπου βρίσκονταν οι Δίδυμοι Πύργοι, μετά την 11η Σεπτεμβρίου ή να βγει κάποιος για φαγητό στο Μπέργκαμο μετά τους χιλιάδες νεκρούς της πανδημίας;

Το 1974, ο κοινωνιολόγος Τζιμπ Φόουλς συνέλαβε τον όρο «χρονοκεντρισμός», «την πεποίθηση ότι ο καθένας ζει στην πιο κοσμογονική περίοδο της Ιστορίας, σε σύγκριση με την οποία όλες οι άλλες ωχριούν». Οι τελευταίοι μήνες είναι γεμάτοι από τέτοιες «χρονοκεντρικές» φωνές – επιστήμονες, πολιτικοί, αναλυτές, διανοούμενοι – που υποστηρίζουν ότι βρισκόμαστε στα πρόθυρα τεράστιων αλλαγών χωρίς προηγούμενο, λόγω της πανδημίας. Συγκεντρώνοντας τις απόψεις σημαντικών οικονομολόγων και ιστορικών, οι «New York Times» διακήρυξαν ότι θα γίνουμε μάρτυρες του «τέλους της παγκόσμιας οικονομίας όπως τη γνωρίζαμε». Προβλέποντας την καταστροφή της «νεοφιλελεύθερης εποχής», ένας συγγραφέας υποστήριξε πως «ό,τι κι αν σκεφτόμαστε για τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις της πανδημίας του κορωνοϊού, δεν μπορούμε να συλλάβουμε τη μεγάλη εικόνα». Και στο Bloomberg ένας οικονομολόγος διαβεβαίωνε ότι η πανδημία «βάζει το τελευταίο καρφί στο φέρετρο των οπαδών της παγκοσμιοποίησης».

Υπάρχουν κι εκείνοι που θεωρούν ότι οι κοινωνικές μας ζωές δεν θα επιστρέψουν ποτέ στην κανονικότητα. Αντλώντας συμπεράσματα από την εμπειρία της Ουχάν, ένας ψυχολόγος προειδοποίησε ότι κάποιοι άνθρωποι φοβήθηκαν τόσο πολύ ώστε δεν θα βγαίνουν από το σπίτι τους, ενώ άλλοι προέβλεψαν το τέλος της αγκαλιάς ή της χειραψίας. Σύμφωνα με το περιοδικό Economist, οι νέοι άνθρωποι θα έχουν λιγότερες σεξουαλικές επαφές, ενώ γερμανικό περιοδικό παρατηρώντας τις επιπτώσεις στα νυχτερινά κλαμπ έκανε λόγο για «το τέλος της νύχτας».

Σίγουρα θα γίνουν μεγάλες αλλαγές στην ζωή μας. Ομως, σημειώνει στο περιοδικό Atlantic, ο γερμανοαμερικανός πολιτικός επιστήμονας, συγγραφέας και καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο πανεπιστήμιο Johns Hopkins, Γιάσκα Μουνκ, οι ζοφερές προβλέψεις που ακούμε παντού γυρω μας αυτό τον καιρό, «μάλλον θα αποδειχθούν λανθασμένες». «Κάποια πράγματα δεν θα μείνουν ίδια, η πορεία της παγκοσμιοποίησης μπορεί να αλλάξει, όμως είναι βέβαιο ότι οι άνθρωποι δεν θα σταματήσουν να απολαμβάνουν μια ενεργό κοινωνική ζωή – σε μπαρ, πάρτι και εστιατόρια».

Το δείχνουν οι νέοι που συνωστίζονται στα μπαρ σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της γης, αυτή τη στιγμή, ακόμα και εάν έτσι δημιουργούν εστίες αναζωπύρωσης της πανδημίας. Ο Μας μάς προτείνει να κοιτάξουμε στο παρελθόν.

Τους τελευταίους μήνες του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, ένας νέος ιός εξαπλωνόταν σε όλο τον κόσμο, ο ιός της ισπανικής γρίπης. Εκατοντάδες εκατομμύρια άτομα μολύνθηκαν – στο τέλος του 1918 είχαν χάσει τη ζωή τους περισσότερα από 50 εκατομμύρια. Δύο τεράστιες απανωτές καταστροφές για την ανθρωπότητα. Εκείνη την εποχή, κανείς δεν πίστευε ότι η ζωή θα μπορούσε ποτέ να ξαναγίνει όπως πριν. Γιατί να ρισκάρει κάποιος να κολλήσει μια τόσο θανατηφόρα ασθένεια απλά για να πιει ένα ποτό με τους φίλους του ή να ακούσει μουσική;

Ομως αυτές οι καταστροφές αντί να οδηγήσουν τις κοινωνίες σε εσωστρέφεια, έδωσαν τη θέση τους σε μια σχεδόν μανική διάθεση κοινωνικότητας που απογειώθηκε τη δεκαετία του 1920 (τα αποκαλούμενα «Roaring Twenties»), με αξέχαστα πάρτι και μεγάλες κοινωνικές εκδηλώσεις. Ο ιός του 1918 σκότωσε εκατομμύρια άτομα αλλά δεν μείωσε την ανθρώπινη αποφασιστικότητα για επαφές και κοινωνική ζωή.

Και δεν ήταν μόνο αυτό. Τα Roaring Twenties, η βρυχώμενη δεκαετία του ’20 δεν έχει προηγούμενο. Καμία άλλη δεκαετία, λένε οι ιστορικοί, δεν μπορεί να συγκριθεί μαζί της σε καινοτομίες, αλλαγές και δημιουργία πλούτου. Κάθε μέρα, μια καινούργια ιδέα εμφανιζόταν, ένα νέο προϊόν, ένα καινούργιο πάρτι. Ιδιαίτερα στην Αμερική ήταν η δεκαετία όπου πια περισσότεροι πολίτες ζούσαν στις πόλεις απ’ ό,τι στην επαρχία, περισσότερα προϊόντα αγοράζονταν και η οικονομία υπολογίζεται ότι αναπτύχθηκε κατά 42%! Μια νέα αστική μαζική κουλτούρα άρχισε να διαμορφώνεται.

Ηταν θορυβώδης δεκαετία και μεταβατική περίοδος, παρατηρεί ο Ααρον Σνουρ του πανεπιστημίου Κάμπελ, στην ισπανική εφημερίδα El Mundo. Μια νέα αστική τάξη ανθίζει, αποτελούμενη από εκείνους που ο Ερνεστ Χέμινγουεϊ αποκάλεσε «χαμένη γενιά», τους ανθρώπους που ενηλικιώθηκαν στη σκιά του Μεγάλου Πολέμου. Σύμβολο της δεκαετίας τα «flapper girls», κορίτσια που αυτονομούνται, φορούν κοντές φούστες, καπνίζουν και απολαμβάνουν πιο ελεύθερα τη σεξουαλικότητά τους. Γυναίκες που αποκτούν σταδιακά σε όλο τον κόσμο το δικαίωμα ψήφου και που αρχίζουν με τη χρήση αντισυλληπτικών να αποκτούν έλεγχο του κορμιού τους. Η νέα τεχνολογία με τη μορφή του πλυντηρίου και της ηλεκτρικής σκούπας τις απελευθερώνει από τα σκληρά βάρη του νοικοκυριού.

Μετά από τέτοια οδύνη και τόσες καταστροφές, οι άνθρωποι έχουν ανάγκη να ξεσκάσουν, να θυμηθούν ότι η ζωή είναι ωραία, υπάρχουν απολαύσεις που γίνονται πιο επιτακτικές έπειτα από τόσο μεγάλο θανατικό. Μοιάζει με εκείνο που περιέγραφε ο Θουκιδίδης την εποχή του μεγάλου λοιμού στην Αθήνα, ότι οι πολίτες έκαναν έρωτα ακόμα και πάνω στους βωμούς των θεών – κάτι αδιανόητο σε άλλες εποχές.

Εναν αιώνα ακριβώς, λοιπόν, μετά τη θορυβώδη δεκαετία του ’20 και βγαίνοντας μέσα από μια δύσκολη περίοδο – που, όμως δεν μπορεί να συγκριθεί με τις τεράστιες απώλειες της εποχής εκείνης – μπορούμε να επιστρέψουμε στην κανονικότητα; Μήπως αυτή είναι η κατάλληλη εποχή για να θυμηθούμε την ευθραυστότητα της ζωής, την αβεβαιότητα του μέλλοντος και την αξία του παρόντος;

Κανείς δεν μπορεί να προβλέψει πόσο θα διαρκέσει η οξεία φάση της πανδημίας. Είναι όμως βέβαιο ότι η επίδραση που θα έχει στο εύρος της ανθρώπινης κοινωνικότητας, θα αποδειχθεί προσωρινή. Σε 5-10 χρόνια από τώρα, θα γίνονται τόσα πάρτι και τόσες κοινωνικές εκδηλώσεις όσες και προ κορωνοϊού. Γιατί; Επειδή είμαστε άνθρωποι. Αν μπόρεσαν να χορέψουν ανέμελα οι νέοι που έζησαν τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, με τους δεκάδες εκατομμύρια νεκρούς, σίγουρα θα μπορέσουμε και εμείς.

Οι εκπρόσωποι της ηθικής φιλοσοφίας, παρατηρεί ο Μουνκ, μας έχουν προειδοποιήσει σχετικά με τη λεγόμενη «φυσική πλάνη»: απλά και μόνο επειδή κάτι φαίνεται να ισχύει, δεν σημαίνει ότι πρέπει και να ισχύει. Παρομοίως, όσοι κάνουν ζοφερές προβλέψεις για το μέλλον, θα πρέπει να προσέξουν την παγίδα της «προγνωστικής πλάνης»: απλά και μόνο επειδή οι σημερινές συνθήκες μοιάζουν να ενισχύουν την άποψη ότι θα πρέπει να συμβεί κάτι, δεν σημαίνει ότι αυτό πράγματι θα συμβεί. «Πιστεύω», καταλήγει, «ότι θα είναι καλό να αποφύγουμε τον πειρασμό του χρονοκεντρισμού. Αργά ή γρήγορα, και αυτή η μάστιγα θα φθάσει στο τέλος της. Η ανθρωπότητα θα επιζήσει και αυτής της πανδημίας. Και όσο και εάν αλλάξει τον κόσμο στον οποίο ζούμε, δεν πρόκειται να τον κάνει αγνώριστο».