Τα φυλλοβόλα ως αειθαλή

Σκέφτομαι συχνά πως υπάρχουν πολλές διαφορετικές επιστροφές στη γενέθλια γη. Επιστρέφεις για έκτακτες διευθετήσεις κληρονομικών υποθέσεων, αναπαλαιώσεις του πατρικού σπιτιού, μήπως τα παιδιά σου αισθανθούν κάποτε την ανάγκη να γνωρίσουν τα μέρη και την προκοπή του παππού ή να δουν από κοντά, αν έχουν κιόλας ακούσει, τον αργαλειό που ύφαινε η γιαγιά το χαλί που ακόμη στρώνεται στη γιορτή του πατέρα ή η μητέρα το συντηρεί ως κειμήλιο της κλειστής, επαρχιακής κοινωνίας. Υπάρχουν και επιστροφές νοσταλγικές που, συνήθως, ωραιοποιούν τα παρελθόντα – γάμοι, βαφτίσια, κηδείες, αναχωρήσεις για το μέτωπο ή την ξενιτιά, συχνά εξορίες, φυλακίσεις, βασανιστήρια, σε καταραμένες μέρες εμφύλιας σφαγής.

Ομως, το πιο βαθύ τιμαλφές της μνήμης, μακριά από τη γενέθλια γη, είναι ακούσματα, τοπία, γεύσεις, μυρωδιές, αγγίγματα που έχουν καταγραφεί στη μνήμη και, συχνά, ιδιαίτερα σε δύσκολες στιγμές, σε αδιέξοδα του βίου, σε ταπεινώσεις, αλλά και σε τιμητικές διακρίσεις, τότε που, ως χείμαρροι αρτεσιανοί, ορμούν και σε κατακλύζουν. Απροσδόκητα ερεθίσματα φέρνουν στην επιφάνεια απροσδόκητες,
ξεχασμένες εμπειρίες, όχι πάντα συνταρακτικές, συνήθως αισθήσεις που, όταν τις ένιωθες στο παρελθόν, που ζούσες και μεγάλωνες στη γη των προγόνων, περνούσαν απαρατήρητες. Μακριά από τα λίκνα της ζωής σου, οι μνήμες, οι αισθήσεις ζητούν να καταλάβουν κυρίαρχο ρόλο ή, τουλάχιστον, διεκδικούν να αναδείξουν και να φέρουν στην επιφάνεια ήθη, συμπεριφορές, γεύσεις, ακούσματα, μυρωδιές, όπως ήδη έγραψα, από την ηλικία που διαμορφώνεται ο ψυχισμός μας, με τα κριτήριά μας για τις αξίες και τους κανόνες που ρυθμίζουν τα λογικά και ιδεολογικά μας προικώα.

Εχω κι άλλοτε αναφερθεί σε μια ποιητική της μνήμης, που καθιστά μία και μόνη στιγμή της παιδικής ζωής, πυξίδα βίου. Ο Σεφέρης βρίσκεται στη Μονή Κύκκου της Κύπρου την εποχή της αγγλοκρατίας και, όντας στην αυλή του μοναστηριού, παρατηρεί έναν καλόγερο να έχει κατεβάσει με την τριχιά τον κουβά στο πηγάδι και, γυρίζοντας το μαγγάνι για να ανεβάσει τον κουβά, το μαγγανοπήγαδο τρίζει (είναι, εξάλλου, ξύλινο και φαγωμένο από τον καιρό και τη χρήση). Και τότε ο ποιητής, κρατώντας τη στιγμή και τον ήχο της, γράφει αργότερα στα ποιήματά του για την Κύπρο τι συγκινήσεις σώρευσε η επίσκεψη. Και αποτυπώνοντας λιτά τη «λειτουργία» του καλόγερου και διασώζοντας στον χρόνο τον ήχο του μάγγανου, γράφει: «Ποιος το είπε αυτό ήχο πατρίδας»; Το άκουσμα τον πήγε με τη μνήμη στη Σκάλα, επίνειο της Σμύρνης, όπου τα πατρικά των Σεφέρηδων, με την αυλή και το πηγάδι.

Αν σήμερα και η δική μου μνήμη γυρίζει στις γενέθλιες κωμοπόλεις της Ρούμελης (παππούδων και γιαγιάδων) είναι, γιατί με ταξίδεψε εκεί μια πράγματι έξοχης ευαισθησίας ποιητική συλλογή μιας πεζογράφου και ποιήτριας που, και άλλες φορές, έφερε στην αστική μας ραστώνη ήχους, μυρωδιές, αγγίγματα, πένθη και έρωτες, γόνιμη γη και ξερά βράχια της Ηπείρου και της Μουργκάνας. Προσοχή! Δεν πρόκειται για ποίηση λεγόμενη «φολκλορική», για λαογραφικές καταγραφές και γραφικότητες που, εξάλλου, είναι, κυριολεκτικά, εφευρήματα ενός στρεβλού,

ελληνικού ηθογραφισμού. Αλλού είναι το ενδιαφέρον της επιστροφής στις χαμένες Αθωότητες, αλλά και στα παραμονεύοντα, ιοβόλα, ηθικά και πολιτικά ερπετά.

Εχω στα χέρια μου μια εξόχως στέρεη και ουσιώδη ποιητική εμπειρία, χωρίς καμιά προσπάθεια να ωραιοποιηθεί, είτε ο υπαίθριος, είτε ο αστικός κοινωνικός, ηθικός και αισθητικός ιστός. Στις εκδόσεις ΜΕΛΑΝΙ, που διευθύνει με γούστο και ποιότητα η Πόπη Γκανά, κυκλοφορεί η ποιητική συλλογή «Τα Ιοβόλα και η χαμένη αθωότητα» της Σταυρούλας Δημητρίου, μιας πράγματι ευαίσθητης και καίριας δημιουργού που διακονεί και την πεζογραφία και την ποίηση. Εχω κι άλλη φορά, για πεζά, ασχοληθεί με το έργο της, μα διαβλέπω (δεν είμαι, παρά, νομίζω, επαρκής αναγνώστης της ποίησης) έναν καημό, ένα πένθος και ένα τραύμα. Το βιβλίο της, έξοχα τυπωμένο, έχει τέσσερις ενότητες με ενδεικτικούς τίτλους ανά ενότητα: «Τι έρωτας τι θάνατος», «Το φρόνημα του σώματος», «Γυμνόν το στέρνον μαρμαίρει», «Παθών και πταισμάτων πλήθος», «Δεκαπεντασύλλαβος» που δεν είναι δεκαπεντασύλλαβος, αλλά αίσθηση της χαμένης ευαισθησίας. Η θεματική, καταρχάς, αυτής της ποίησης είναι η αιώνια, από την εποχή της Σαπφώς και του δημοτικού τραγουδιού, του Σαίξπηρ και του Μπωντλαίρ, του Σολωμού και του Ελύτη, αγωνία, το θάμβος, το δάκρυ, ο οργασμός και ο ρόγχος μιας βιοτικής που τόλμησε να επιλέξει τη θνητότητα, περιφρονώντας την αθανασία, ένα δειλινό στον Παράδεισο και στους καρπούς του δέντρου, του απαγορευμένου. Αυτά τα βήματα δεν απασχολούν, χωρίς να εξαντλούνται, τον άνθρωπο;

Η Δημητρίου δεν ολοφύρεται, η ποίησή της, γνωρίζοντας το τέρμα της πορείας, αρπάζεται από τον κόσμο, αυτός που είναι, όπως είναι. Ο έρωτας και ο θάνατος πορεύονται χεραγκαλιά, η γη εγκυμονεί ρίζες, πετάει φύλλα και χαίρεται καρπούς και, συχνά, σαρώνεται, ερημώνει. Ως εκ τούτου ο τίτλος της συλλογής είναι εξαίσια περιεκτικός του τραυματικού βιώματος της κάθε μέρας.

Ζούμε σε μιαν εποχή δηλητηριώδους κοινωνικού, ηθικού, πνευματικού, αισθητικού καρκινώματος, ενώ, αν υψώσουμε λίγο τα μάτια πάνω από τον μπαμπούλα που μας πολιορκεί, υπάρχουν ακόμη η αθωότητα της πρώτης αυγής, πριν από την αλαζονεία του προπατορικού ρήγματος με τον κόσμο. Υπάρχει ένας έρωτας, πέραν της ηθικής και των προσχηματικών σχεδιασμών, υπάρχει μια ηδονή, αλλά και μια οδύνη, μια δίνη και μια δίκη, ισορροπία, πέρα από κώδικες, διαθήκες, συμβάσεις, συμφέροντα, υπόνοιες, υπολογισμούς, θυσίες και θύματα. Το ισοζύγιο έρως – θάνατος είναι μια νομοτέλεια που έχει το προνόμιο στη διαδρομή να χαίρεται, να ευωχείται, να εορτάζει, χωρίς υπολογισμούς και χωρίς μάσκες. Υπάρχουν ποιήματα στη συλλογή της Σταυρούλας Δημητρίου που έχουν τη δυναμική του μεγάλου μέλλοντος, δεν υποκύπτουν στην επικαιρότητα των τρεχουσών αναγκών, αλλά ανιχνεύουν τη μεγάλη ΑΝΑΓΚΗ που ισορροπεί στο κενό, στο τεντωμένο σκοινί της θνητότητας, αλλά, συνάμα, με το χάος κάτωθι και τα αστέρια ψηλά.  Ανάμεσα στα φαρμάκια του βίου και στην αθώα απορία που χάνεται μέσα στο βόθρο των συμφερόντων υπάρχει μια νησίδα χαμένη στον ωκεανό, όπου η ζωή νηφάλια ετοιμάζεται για τον θάνατο και ο θάνατος εγκυμονεί το θαύμα. Η συλλογή σε κάθε ποίημα σε αιφνιδιάζει, σε αναστατώνει, σε στήνει στην άκρη του γκρεμού. Αλλά θα τελειώσω με λίγους στίχους ποιητικής:

«Μια ρίζα παλεύω να ταιριάξω, ανακατεύω λέξεις,

τις αλλάζω, τις ξανασυναρμολογώ, τις βάζω

πλάι – πλάι, τις γυαλίζω, τις αποθεώνω,

να βρει το ποίημα τη μιλιά του και πάλι

δε βρίσκω ομοιοκατάληκτα. Οχι που θα βρεθούν

δυο άνθρωποι να ομοιοκαταληκτήσουν».