Ανάμεσα στον ορθό λόγο και στο συναίσθημα

Πιστεύω ότι στον τόπο μας, εδώ και πολλά χρόνια, πλήθος διανοουμένων και πολιτικών, είτε οπαδοί ενός χρησιμοθηρικού εκσυγχρονισμού που έχουν προσαρμόσει τα διαφωτιστικά ιδεώδη στα μέτρα τους, είτε μηδενιστές μετανεωτερικοί που απαξιώνουν κάθε ηθικό αξιακό σύστημα, αλλά και κοντόφθαλμοι υποστηρικτές μιας παγκοσμιοποίησης που τάχατες θα ακύρωνε το εθνικό κράτος, προσπάθησαν και προσπαθούν – αμφισβητώντας ή ανατρέποντας ιστορικές αλήθειες σε μύθους – να αποκόψουν τον ελληνικό λαό από ό,τι συγκροτεί την τρισχιλιετή πολιτισμική του παράδοση.

Το πρόσφατο βιβλίο της ομότιμης καθηγήτριας του Παντείου Πανεπιστημίου Ιωάννας Τσιβάκου «Συναίσθημα και ορθολογικότητα: η ελληνική εμπειρία» (Σιδέρης, 2019), το οποίο διάβασα προσφάτως με ζωηρό ενδιαφέρον, νομίζω ότι αποτελεί εξαίρεση στον παραπάνω επικρατούντα κανόνα, γιατί διερευνά καινούργιες διαστάσεις στο ζήτημα της ελληνικότητας. Το βιβλίο δεν αμφισβητεί απλώς την εγκυρότητα πολλών από τις τρέχουσες απαξιωτικές κρίσεις για τον Ελληνα, αλλά κυρίως διερευνά με άκρα υπευθυνότητα και απαράμιλλη επιστημονική εμβρίθεια τον τρόπο με τον οποίο συγκροτείται η ελληνική ταυτότητα.

Αξιοποιώντας μια μεγάλου εύρους θεωρητική βιβλιογραφία, η Τσιβάκου προβαίνει σε εξαιρετικά γοητευτικές σύνθετες και βαθιές αναλύσεις που είναι δύσκολο εδώ να εκτεθούν διεξοδικά. Για τις ανάγκες της δικής μου παρουσίασης, θα απομονώσω ένα-δυο από τα επιχειρήματα του βιβλίου και θα προσπαθήσω να ακολουθήσω τις συνεπαγωγές τους.

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ. Η συγγραφέας επιχειρεί να αναλύσει την έννοια της ελληνικής ταυτότητας χρησιμοποιώντας ως βασικό εννοιολογικό εργαλείο το δίπολο συναίσθημα/ορθολογικότητα. Αφετηρία της έρευνάς της είναι η διαπίστωση, κοινή σε μεγάλη μερίδα της ελληνικής διανόησης, ότι στον χαρακτήρα του ελληνικού λαού συναιρούνται και συνυπάρχουν μια σειρά από συναφείς ιδιότητες, όπως η ευσυγκινησία, η πίστη, η αδυναμία ώριμης ορθολογικής σκέψεως. Οι απαξιωτές της ελληνικής συμπεριφοράς θεωρούν ότι σε όλες τις εκδηλώσεις του ατομικού και κοινωνικού τους βίου, οι Ελληνες παρουσιάζουν αφενός έναν παρορμητικό, ανώριμο και καταστροφικό συναισθηματισμό και αφετέρου ένα εντυπωσιακό έλλειμμα ορθολογικότητας. Με άλλα λόγια, η ελληνική ταυτότητα ταλαντεύεται ανάμεσα στην ακραία συναισθηματική έξαρση και έναν υποβόσκοντα, αλλά πανταχού παρόντα ανορθολογισμό.

Ο διπολισμός αυτός εκλαμβάνεται από πολλούς ως ειδοποιό γνώρισμα της ελληνικής ταυτότητας, ωστόσο η συγγραφέας αμφισβητεί την εγκυρότητά του. Στο τέρμα μιας μακράς δύσκολης αλλά γοητευτικής παράκαμψης, μέσα από την οποία προσεγγίζει θεωρητικά και τις έννοιες της ορθολογικότητας και του συναισθήματος, η συγγραφέας μάς προσκομίζει μια πολύτιμη διευκρίνιση. Το ορθολογικό πρότυπο από το οποίο παρεκκλίνει ο Ελληνας δεν είναι ο ορθός λόγος γενικά, αλλά μια ιστορικά προσδιορισμένη ιδεολογική κατασκευή: μια ορθολογικότητα εργαλειακού τύπου, η οποία αλλοτριώνει τον άνθρωπο υποτάσσοντάς τον στην υπηρεσία απρόσωπων τεχνολογικών και γραφειοκρατικών δυνάμεων. Εκείνοι λοιπόν που κατηγορούν τον Ελληνα για έλλειψη ορθολογικής σκέψης το κάνουν επειδή εκλαμβάνουν ως υπέρτατη και αποκλειστική αξία τη δυτική ορθολογικότητα διαπιστώνοντας την υστέρησή του σε σχέση με αυτό το πρότυπο. Συνεπώς ο ισχυρισμός ότι ο Ελληνας είναι άτομο συναισθηματικό κι αυθόρμητο και άρα ανίκανο να σκεφτεί ορθολογικά δεν είναι ακριβής.

ΠΙΣΤΗ ΚΑΙ ΙΔΕΩΔΗ. Ο Ελληνας, διευκρινίζει με ενάργεια ύφους η συγγραφέας, δεν είναι άτομο παράλογο, αλλά φορέας μιας ιδιάζουσας ορθολογικότητας διαφορετικής από την ορθολογικότητα εργαλειακού τύπου που κυριάρχησε και κυριαρχεί στη Δύση. Αναπτύσσοντας τα επιχειρήματά της η συγγραφέας συζητεί τον ρόλο του συναισθήματος στη συγκρότηση της ταυτότητας, τόσο της ατομικής όσο και της εθνικής. Ετσι διαπιστώνει ότι η δυσκολία προσαρμογής του Ελληνα στο παραπάνω κανονιστικό ορθολογικό πλαίσιο δεν υποκρύπτει κάποια ελληνική καθυστέρηση, αλλά μάλλον υποκρύπτει μια εναλλακτική πορεία σκέψης και δράσης. Παραπέμπει σ’ ένα πολιτισμικό πρότυπο οργανωμένο γύρω από σημασίες που στηρίζονται σε ιστορικές μορφές πίστεως και σε ηθικά ιδεώδη∙ δηλαδή σ’ ένα πρότυπο το οποίο δίνει έμφαση όχι στα μέσα αλλά στον σκοπό. Η πίστη και τα ιδεώδη είναι ριζωμένα σε βαθύτατα συναισθηματικά έγκατα του ανθρώπινου ψυχισμού, γι’ αυτό και η αμφισβήτησή τους – όποτε εκδηλώνεται – προκαλεί έντονες συναισθηματικές συγκινήσεις. Αυτό δεν υπονοεί πως ο Ελληνας είναι ένα αυθόρμητο, μη ελεγχόμενο ορθολογικά άτομο, ούτε ότι αρνείται την τυπική ορθολογικότητα των θεσμών, αλλά ότι για να είναι η τελευταία αποδεκτή, άρα για να δύνανται οι θεσμοί να εμπνέουν τον κοινωνικό σεβασμό, θα πρέπει η ορθολογικότητά τους να είναι συμβατή με τα κοινά ιδεώδη.

Την παραπάνω θέση την επεξηγεί η συγγραφέας αναφέροντας μια σειρά από φαινόμενα της κοινωνικής και πολιτικής μας ζωής. Η δυσπιστία, για παράδειγμα, των Ελλήνων απέναντι στους κρατικούς θεσμούς κατανοείται αν σκεφτούμε ότι οι επιβληθέντες μετά την Επανάσταση του 1821 κρατικοί θεσμοί μιμήθηκαν τα δυτικά πρότυπα υιοθετώντας μια συγκεντρωτικής μορφής εξουσία, όπως και την οικονομική αρχή που καταλήγει να δίνει προτεραιότητα στα μέσα αντί στο αποτέλεσμα. Οι εισηγητές μιας τέτοιας δόμησης και λειτουργίας των θεσμών αγνόησαν το γεγονός πως ιεραρχία και οικονομική λογική έρχονταν σε ριζική αντίθεση με τα συλλογικά ιδεώδη του ελληνικού πολιτισμικού προτύπου, του εμποτισμένου με παραδοσιακές πολιτικές αντιλήψεις για συμμετοχή στα δημόσια πράγματα, για έμφαση στη συλλογικότητα και όχι στο άτομο, αλλά και με μια αγωνιστική πρακτική διαλόγου.

Ολοκληρώνοντας τον κύκλο των συλλογισμών της η συγγραφέας υποστηρίζει ότι οποιοδήποτε εκσυγχρονισμένο όραμα στη χώρα μας είναι καταδικασμένο σε αποτυχία αν στηρίζεται μόνο στην επιστημονική – τεχνολογική ορθολογικότητα. Η Ελλάδα μπορεί να προσεταιριστεί τα διαφωτιστικά ιδεώδη, μόνο όμως αν τα αναμείξει με εθνικά προτάγματα. Μπορεί να υιοθετήσει εκσυγχρονιστικές ιδέες μόνο αν αυτές είναι εναρμονισμένες με πεποιθήσεις που ενεργοποιούν θετικά τα συναισθηματικά της υποστρώματα. Με λίγα λόγια, ο έλληνας πολίτης – εργάτης, έμπορος, επιστήμονας, δημόσιος υπάλληλος – μπορεί να βγει από τον κύκλο των μικροσυμφερόντων του και να έλθει αρωγός θεσμικών αλλαγών όταν πειστεί πως αυτές δεν εξυπηρετούν βραχυπρόθεσμες κομματικές επιδιώξεις ή ωφελιμιστικούς σκοπούς προερχόμενους από απρόσωπα κέντρα εξουσίας, αλλά στόχους εμπνευσμένους από τα βαθύτερα εθνικά του ιδεώδη.

ΚΡΥΦΗ ΠΕΡΗΦΑΝΙΑ. Αυτά είναι μερικά από τα επιχειρήματα που αναπτύσσει η συγγραφέας στις σελίδες του βιβλίου της. Ωστόσο, το δοκίμιο της Τσιβάκου με συγκίνησε και για κάποιους άλλους, βαθύτερους λόγους. Σε αντίθεση με τον επικριτικό τόνο που συναντά κανείς στα περισσότερα κείμενα που αναφέρονται στο ζήτημα της ελληνικής ιδιαιτερότητας, στο βιβλίο της Τσιβάκου υποφώσκει, άλλοτε αδιόρατα, άλλοτε ρητά εκπεφρασμένο, το αίσθημα μιας κρυφής περηφάνιας για τη μακραίωνη, εξόχως πνευματική και αδιάσπαστη παράδοση του ελληνισμού.

Εχει κανείς την αίσθηση ότι πίσω απ την αυστηρότητα της επιστημονικής γλώσσας του κειμένου πάλλει ένα υπόγειο πάθος. Ο αιφνίδια προσωπικός τόνος με τον οποίο η συγγραφέας απευθύνεται ενίοτε στον αναγνώστη, οι λυρικές, σχεδόν ποιητικές εξάρσεις του ύφους της, είναι αποτέλεσμα μιας βαθιάς βιωμένης προσωπικής εμπειρίας και προέρχεται από την ολόθυμη εμπλοκή της στα θέματα με τα οποία καταπιάνεται. Κάνοντας τον απολογισμό μιας ζωής, πλήρως αφοσιωμένης στις ιδέες, η συγγραφέας απευθύνει ένα νεύμα χαιρετισμού προς τους συντρόφους και συνοδοιπόρους της, σε όλους εκείνους που πίστεψαν στα ίδια ιδεώδη και τάχτηκαν στον αγώνα για την πνευματική αναγέννηση του τόπου.