Να αποσύρουμε {LF}ή όχι την επόμενη «ρατσιστική» ταινία;

Στην αρχή ήταν οι «Υπηρέτριες» του Τέιτ Τέιλορ, η απόσυρση των οποίων ζητήθηκε από την πλατφόρμα του Netflix. Ανάλογα αιτήματα διατυπώθηκαν στα social media, αλλά το αποκορύφωμα ήρθε με την προσωρινή και λίγων ωρών απόσυρση του «Οσα παίρνει ο άνεμος» (1939) από την πλατφόρμα του HBO. Αιτία προφανώς η ρομαντική αναπαράσταση του αμερικανικού Νότου και η αναπαραγωγή φυλετικών προκαταλήψεων και στερεοτύπων στο οσκαρικό έπος του Βίκτορ Φλέμινγκ. Η ταινία επανήλθε με πρόσθετο υλικό για διάλογο σχετικά με τη διάχυση ρατσιστικών αντιλήψεων μέσω του κινηματογράφου. Το HBO Max ανέφερε μάλιστα σε ανακοίνωσή του για την ταινία: «Είναι προϊόν της εποχής της και παρουσιάζει ορισμένες εθνοτικές και φυλετικές προκαταλήψεις, που αποτελούσαν κοινό τόπο στην αμερικανική κοινωνία». Απευθυνθήκαμε στον καλλιτεχνικό διευθυντή του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης Ορέστη Ανδρεαδάκη και τον σκηνοθέτη Αγγελο Φραντζή («Ευτυχία», Βραβείο ΙΡΙΣ Καλύτερης Ταινίας 2020) για να σχολιάσουν το ζήτημα που έχει προκύψει.

ΟΡΕΣΤΗΣ ΑΝΔΡΕΑΔΑΚΗΣ

καλλιτεχνικός διευθυντής Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης

«Ενα σωστό πρόβλημα, πολλές λάθος λύσεις»

«Να κατεβεί ή να μην κατεβεί το “Οσα παίρνει ο άνεμος”;  Πόσο βοήθησε ο Dirty Harry την αύξηση της αστυνομικής βίας; Και τι θα κάνουμε με όλες τις μισογυνικές ρομαντικές κομεντί; Ιδού τα ερωτήματα ενός υπαρκτού προβλήματος που ξαφνικά αναζητεί λανθασμένες και υποκριτικές λύσεις οι οποίες θα δημιουργήσουν περισσότερα προβλήματα. Οσοι όμως προσπάθησαν να ερμηνεύσουν, να αναλύσουν και να κριτικάρουν αυτό το πρόβλημα θεωρήθηκαν γραφικοί. Οπως ο Τζον Μπέρτζερ, ο οποίος, το 1972, στη θρυλική του τηλεοπτική εκπομπή “Ways of Seen” και το ομότιτλο βιβλίο του (στα ελληνικά “Η εικόνα και το βλέμμα”), ανέλυσε τους μηχανισμούς παραγωγής και διάδοσης στερεοτύπων μέσω των εικόνων και άσκησε κριτική στον τρόπο που οι κυρίαρχες ιδεολογίες χρησιμοποιούν αυτές τις εικόνες για τη διαμόρφωση μιας συγκεκριμένης συλλογικής συνείδησης. Ποιος τον άκουσε; Μόνο η “ελίτ των ειδικών”. Το ίδιο βέβαια έγινε και με τον Γκι Ντεμπόρ (η “Κοινωνία του θεάματος”, 1967) και βέβαια με τον Βάλτερ Μπένγιαμιν  (“Το έργο τέχνης την εποχή της δυνατότητας τεχνικής αναπαραγωγής του”, 1935). Οι ιδέες τους έμειναν στα πανεπιστήμια και το παγκόσμιο κοινό συνέχισε  να καταναλώνει, χωρίς κριτική, το μέινστριμ σινεμά και να χαίρεται με τα ευκολοχώνευτα στερεότυπά του.

Ναι, όσοι ελέγχουν τη μαζική αναπαραγωγή εικόνων (ακίνητων αλλά κυρίως κινούμενων) μπορούν να κατασκευάσουν οικουμενικές μυθολογίες και μέσα από αυτές να ελέγξουν τον τρόπο σκέψης ενός κολοσσιαίου ακροατηρίου. Οι ιδέες, οι μόδες, η κατανάλωση, η καθημερινή συμπεριφορά, αντανακλώνται σε συγκεκριμένες εικόνες οι οποίες αναπαράγονται με συγκεκριμένο τρόπο “κατασκευάζοντας συνειδήσεις”, όπως θα έλεγε άλλος ένας “γραφικός” που δεν τον ακούει πια κανείς, ο Νόαμ Τσόμσκι.

Ετσι φτάσαμε στο σημείο να υπερασπιζόμαστε μια μέτρια και βαρετή ταινία (σόρι, αλλά αυτή είναι η γνώμη μου για το “Οσα παίρνει ο άνεμος”), η οποία όχι μόνο δημιουργεί και αναπαράγει ρατσιστικά στερεότυπα, αλλά και υμνεί τις ακραία συντηρητικές αξίες του Αμερικανικού Νότου. Τις αξίες πάνω στις οποίες χτίστηκαν τα σαθρά οικοδομήματα του Ρίγκαν, των δύο Μπους, του Τραμπ και του Κινήματος του Tσαγιού. Και φτάσαμε στο σημείο να την υπερασπιζόμαστε (και αυτήν και πολλές παρόμοιες ταινίες) διότι θεωρούμε απαράδεκτη την εξαφάνισή της. Είναι τραγικό, επικίνδυνο και φονταμενταλιστικό να εξαλείφεις μνημεία του παγκόσμιου πολιτισμού επειδή δεν συμφωνείς μαζί τους.

Να βρούμε άλλες λύσεις λοιπόν. Να βάλουμε μια “προειδοποίηση” πριν από όλες αυτές τις ταινίες που να εξηγεί ότι το περιεχόμενο είναι ρατσιστικό, βίαιο, ή μυσογυνικό. Οπα! Και ποιοι θα τη βάλουν αυτή την προειδοποίηση; Οι κυβερνήσεις; Δεν θέλω καν να φανταστώ τις προειδοποιήσεις της κυβέρνησης του Ερντογάν, του Πούτιν, του Ορμπαν ή του Τραμπ. Οι τηλεοράσεις και οι πλατφόρμες; Ας γελάσω! Ο φασισμός θα έρθει στις οθόνες μας.

Πόσοι όμως από αυτούς που υπερασπίζονται (και δικαίως) την ιστορικότητα του “Οσα παίρνει ο άνεμος” και φρίττουν στην ιδέα της λογοκρισίας, έχουν δει την “Περιφρόνηση” του Ζαν Λικ Γκοντάρ η οποία θα ξαναβγεί και στα ελληνικά θερινά σε λίγες μέρες; Ολα τα ερωτήματα για το μέινστριμ θέαμα, την αγωνία των αληθινών δημιουργών και τη διαμόρφωση στερεοτύπων βρίσκουν την απάντησή τους σε αυτή την αριστουργηματική ταινία. Θα τη δείτε; Πόσοι θα επιλέξουν το σπαρακτικό “Σκηνές από ένα γάμο” του Μπέργκμαν  και όχι μια χολιγουντιανή ρομαντική κομεντί που τελειώνει με τον υποκριτικά ιδανικό αμερικανικό γάμο; Πόσοι βλέπουν τις εξαιρετικές ταινίες από όλο τον κόσμο που επιλέγουμε κάθε χρόνο στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης και όχι ένα ακόμη επεισόδιο ανεγκέφαλων “Avengers”;

Δεν χρειάζονται λοιπόν ούτε περισσότερες προειδοποιήσεις ούτε περισσότερη λογοκρισία ούτε περισσότερες απαγορεύσεις, αλλά περισσότερες διαφορετικές ταινίες, περισσότερα διαφορετικά έργα τέχνης. Τα ρατσιστικά, ομοφοβικά και μισογυνικά στερεότυπα δεν θα αμβλυνθούν με την αύξηση Αφροαμερικανών, γυναικών ή ομοφυλόφιλων χαρακτήρων στις ίδιες ηλίθιες ταινίες. Θα αμβλυνθούν μόνο όταν καταφέρουμε να βλέπουμε αυτές τις ταινίες με μάτι αυστηρό και κριτικό και όταν εντάξουμε στην καθημερινή μας κινηματογραφική και τηλεοπτική ψυχαγωγία και το μη μέινστριμ θέαμα. Αυτό που είναι δύσκολο και απαιτητικό και, εν τέλει, δεν αντανακλά τα κυρίαρχα στερεότυπα, αλλά την αγωνία κάποιων σημαντικών δημιουργών που πασχίζουν να τα ανατρέψουν».

ΑΓΓΕΛΟΣ ΦΡΑΝΤΖΗΣ

σκηνοθέτης

«Δεν παίζει ρόλο
μόνο η ιδεολογία»

«Το θεωρώ απαράδεκτο κι εντελώς υποκριτικό να κατεβαίνει μια ταινία. Δεν είναι ότι αγνοώντας την ύπαρξή της και κατεβάζοντάς την από μια πλατφόρμα την αποκαθηλώνεις. Αντίθετα, πρέπει να καταλάβεις το πλαίσιο στο οποίο γυρίστηκε. Τι σήμαινε, για παράδειγμα, το “Οσα παίρνει ο άνεμος” στη συγκεκριμένη χρονικότητα, γιατί ήταν ρατσιστικό; Προφανώς ήταν εντελώς ρατσιστικό, αλλά το ζήτημα είναι να καταλάβεις γιατί και όχι να κρύβεις το γεγονός ότι υπήρξε ρατσισμός τεράστιος στο Χόλιγουντ. Αυτή ήταν τότε η επίσημη θέση του Χόλιγουντ. Οταν το αποκρύβεις, είναι σαν να βάζεις το πρόβλημα κάτω από το χαλί. Επίσης, ξέρουμε ότι στα έργα τέχνης δεν είναι μόνο η ιδεολογία που παίζει ρόλο. Υπάρχουν πολλά άλλα. Υπάρχουν αριστουργήματα στην έβδομη τέχνη όπως “Η γέννηση ενός έθνους” του Ντ. Γ. Γκρίφιθ που θεωρείται ότι έχουν καθορίσει την κινηματογραφική γλώσσα. Οχι απλώς ρατσιστικό αλλά ύμνος στην Κου Κλουξ Κλαν. Είναι ανατριχιαστικό να το βλέπεις. Ομως παράλληλα ξέρουμε ότι έπαιξε έναν πολύ σημαντικό ρόλο στην εξέλιξη της κινηματογραφικής γλώσσας ως ταινία του βωβού κινηματογράφου. Ας μπορούμε να κάνουμε κάποιους διαχωρισμούς κι ας μπορούμε να λέμε ότι αυτό είναι κάτι το οποίο έπαιξε αυτόν τον ρόλο. Είναι σαν να λέει κάποιος ότι επειδή απορρίπτει για παράδειγμα τον κομμουνισμό και πέφτει η Σοβιετική Ενωση να σβήσουμε από τον χάρτη το “Θωρηκτό Ποτέμκιν”. Είναι αστεία αυτά τα πράγματα. Οπως αστείο είναι και το επιχείρημα ότι οι λευκοί σκηνοθέτες δεν μπορούν να αποδώσουν στις ταινίες σωστά τον ρατσισμό που έχουν υποστεί οι μαύροι. Αλίμονο αν όλοι οι καλλιτέχνες έπρεπε να γράφουν και να δουλεύουν πάνω σε πράγματα που είναι μόνο βιωμένα. Δεν θα έπρεπε λοιπόν κανείς να γράφει για ναρκωτικά παρά μόνο αν έχει πέσει πολύ σκληρά στα ναρκωτικά, δεν θα έπρεπε κανείς να μιλήσει για την ψυχική ασθένεια παρά μόνο αν την έχει βιώσει. Θα έπρεπε μόνο οι αστοί να καταγράφουν για αστούς και οι προλετάριοι να γράφουν για προλετάριους. Δεν είναι έτσι όμως. Η τέχνη δεν είναι αυτό ακριβώς. Η τέχνη είναι να μπορείς να μπεις στη θέση του άλλου μέσα από τη δική σου θέση και να μιλήσεις μια γλώσσα».