Μemes: στεγνές και ζεστές σωσίβιες λέμβοι

«Γελάω επειδή δεν πρέπει να κλαίω, αυτό είναι όλο», είπε κάποτε ο Αβραάμ Λίνκολν. Στη διάρκεια αυτής της πανδημίας είχαμε πολλούς λόγους να κλαίμε, αλλά ήμασταν καταδικασμένοι να αναζητάμε τρόπους να γελάμε. Κι ένας από τους πιο καινούργιους και ταυτόχρονα τους πιο παλιούς τρόπους είναι τα «μιμίδια», τα περίφημα memes, εικόνες, gifs, βίντεο ή hashtags δηλαδή που κυκλοφορούν «πειραγμένα» μέσω των social media. Που μας διασκεδάζουν. Αλλά που την ίδια στιγμή, σύμφωνα με ορισμένους ειδικούς, μπορεί και να ενταφιάσουν την αυθεντική επικοινωνία

Το φαινόμενο συζητήθηκε τον περασμένο μήνα και στο 22ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης. «Αν τυχόν τα δικά μας memes έπεφταν σε χέρια εξωγήινων μετά από χιλιάδες χρόνια, νομίζω πως θα σχημάτιζαν την εντύπωση πως οι κάτοικοι αυτού του πλανήτη περνούσαν υπέροχα και διασκέδαζαν όλη την ώρα, δίχως να τους βαραίνει οποιαδήποτε έγνοια», είπε ο Πέτρος Ντόκος, συνδημιουργός της δημοφιλούς σελίδας The Real Ancient Memes που έχει 400.000 ακολούθους στο Facebook.

Αφήνουμε άραγε να αναλάβουν άλλοι τα ηνία της αφήγησής μας; Μέχρι ποιο σημείο υποκαθιστά το meme την αφήγηση των εμπειριών μας; «Τα memes αποτυπώνουν σε πολύ σύντομο χρόνο μια ψυχική διάθεση, μια ιδέα», λέει στην El Pais η ισπανίδα ερευνήτρια και κριτικός σύγχρονης τέχνης Βιρχίνια Λάθαρο. «Από τη μια πλευρά αποτελούν το μέλλον της κεφαλαιοποίησης της επικοινωνίας στην ψηφιακή σφαίρα (το να μοιράζεσαι είναι πιο γρήγορο από το να αφηγείσαι), από την άλλη είναι ένας τρόπος να αντιμετωπίζουμε τη δυστυχία που προκαλεί η ανάγκη ακριβώς της σύνδεσης».

Απέναντι στον εγκλεισμό, την ανασφάλεια, την ανησυχία και τον φόβο, είναι πολύ πιο εύκολο να επικοινωνούμε με αυτές τις μορφές, που απαιτούν απλώς μια άμεση απάντηση, παρά με τρόπους που απαιτούν σκέψη και συναισθηματική εμπλοκή. Ο βασικός λόγος είναι απλός: ένα χα χα χα είναι πιο αυθόρμητο, πιο γρήγορο και πιο λυτρωτικό. Με την έννοια αυτή, το meme είναι μια αναζήτηση άμεσης επαφής, ένα «Can you hear me, Major Tom?», που απευθύνεται προς το άπειρο.

Μήπως λοιπόν οι επιθέσεις που δέχονται τα memes θυμίζουν την αντίδραση των παραδοσιακών κοινωνιών που χαρακτήριζαν τεμπέλες τις νοικοκυρές οι οποίες καλοδέχονταν τον αλεσμένο καφέ επειδή με τον τρόπο αυτό υποτιμούσαν την εργασία του αλέσματος; Μήπως τα memes στην πραγματικότητα διευκολύνουν τη ζωή, αποτελούν μια ηλεκτρική οικιακή συσκευή που πλένει, στεγνώνει και μας παραδίδει τα συναισθήματα καθαρά, έτοιμα προς αποστολή, χωρίς να πρέπει από την πλευρά μας να κάνουμε τίποτα;

Η Λάουρα Ταμπαρές, visual artist και δημιουργός memes, υποστηρίζει ότι η εξάπλωση αυτών των εικόνων έχει υπερβεί τον αρχικό στόχο της πρόκλησης γέλιου και έχει προσλάβει μια ισχυρή συναισθηματική διάσταση. «Αντιδρούμε σε αυτά τα memes μέσα από δύο λέξεις που έχουν πολλά να μας πουν: related (κάτι που μας μεταδόθηκε) και relatable (κάτι που αξίζει να μεταδοθεί). Ενα meme που είναι related μας μιλά για ένα περιεχόμενο που δείχνει μια πραγματικότητα με την οποία συμφωνούμε. Ενα meme είναι relatable όταν ταυτιζόμαστε συναισθηματικά μαζί του, όταν συνδέεται με βαθύ τρόπο με την εμπειρία μας ή με τη διάθεσή μας». Ετσι εξηγείται, σύμφωνα με την Ταμπαρές, αυτή η έντονη επιθυμία μας να συσχετιζόμαστε με memes στη διάρκεια της πανδημίας: και τα δύο είδη memes οργανώνουν τη σύγχυση, εξηγώντας αυτά που συμβαίνουν, προσδιορίζοντας αυτά που νιώθουμε και κρατώντας μας σε επαφή (όπως έκαναν οι οινοποσίες, οι γιορτές, ο καφές ή οποιοδήποτε άλλο κοινωνικό σύμβολο) σε μια εποχή παγκόσμιου τραύματος.

«Αν θέλαμε να αποδώσουμε με δυο λόγια τη δική μας δραστηριότητα, θα έλεγα πως αρχειοθετούμε και καταγράφουμε τα νέα ήθη και τις νέες συμπεριφορές που εμφανίζονται στην κοινωνία», είπε στο Φεστιβάλ της Θεσσαλονίκης ο Κώστας Κρίνος, ο έτερος συνδημιουργός της σελίδας The Real Ancient Memes. «Αυτό που πρέπει να έχουμε κατά νου κάθε φορά που κρίνουμε πολύ αυστηρά τα memes είναι ότι πολύ συχνά η πραγματικότητα αποδεικνύεται πολύ πιο αστεία από το ίδιο το meme που τη σατιρίζει».

Ισως λοιπόν εν τέλει τα memes να μην είναι μηνύματα αγνώστων που τα έχουν επεξεργαστεί γνωστοί και μας τα έχουν στείλει για να γελάσουμε. Ή να μην είναι μόνο αυτό, αλλά να είναι επίσης στεγνές και ζεστές σωσίβιες λέμβοι που πετάμε ο ένας στον άλλο για να δείξουμε ότι ο βυθός της θάλασσας δεν είναι τόσο σκοτεινός. Στο κάτω κάτω, αν ανησυχούμε ότι όλα αυτά αποπροσωποποιούν τη ζωή μας, μπορούμε όποτε βομβαρδιζόμαστε από memes στο WhatsApp να περιμένουμε λίγα δευτερόλεπτα μετά τα χα χα χα και να λέμε: «Για πες, τι νέα;».

Ρίτσαρντ Ντόκινς (1941- )
Να κάνει ομοιοκαταληξία με το «cream»

H λέξη meme πρωτοεμφανίζεται το 1976 στο βιβλίο του Ρίτσαρντ Ντόκινς «Το εγωιστικό γονίδιο». Ο βρετανός ηθολόγος και εξελικτικός βιολόγος έγραψε ότι η εξέλιξη δεν εξαρτάται από τη χημική βάση της γενετικής, αλλά από την ύπαρξη μιας αυτοαναπαραγόμενης μονάδας μετάδοσης – που στην περίπτωση της βιολογικής εξέλιξης είναι το γονίδιο. «Χρειαζόμαστε ένα όνομα για το νέο αναπαραγωγικό εργαλείο, ένα ουσιαστικό που να παραπέμπει σε μια μονάδα μίμησης» σημείωσε. «Το Mimeme προέρχεται από μια βολική ελληνική ρίζα, αλλά θέλω ένα μονοσύλλαβο που ακούγεται λίγο σαν το gene (γονίδιο). Ελπίζω πως οι κλασικιστές φίλοι μου θα με συγχωρήσουν αν συντομεύσω το mimeme σε meme. Αν αυτό μπορεί να τους παρηγορήσει, ας το συσχετίσουν με τη memory (μνήμη) ή με τη γαλλική λέξη même. Η προφορά της λέξης, πάντως, πρέπει να κάνει ομοιοκαταληξία με το cream (κρέμα)».