Το όνομά της ταυτίστηκε με το αρχαίο δράμα

Ας μου συγχωρεθούν σε αυτό το κείμενο η συγκίνηση και η φόρτιση της μνήμης. Η Ασπασία Παπαθανασίου, που έφυγε πλήρης ημερών, υπήρξε και δασκάλα μου και συνεργάτριά μου και πολύτιμη φίλη έως το τέλος της αιωνόβιας ζωής της. Σπεύδω να αναλάβω εξαρχής την ευθύνη και να την ονομάσω τη σημαντικότερη τραγική ηθοποιό μετά την Κοτοπούλη και την Παπαδάκη. Κι αυτό δεν είναι μόνο μια υποκειμενική κρίση, έστω και αν δικαιούμαι να την εκφέρω, όταν φέτος κλείνουν πενήντα συναπτά έτη από τη διακονία της κριτικής ανάληψης ευθύνης.

Το 1960, όταν βρισκόταν σε ετήσια ακμή το Θέατρο των Εθνών, όπου τριάντα επιλεγμένοι θίασοι από όλο τον κόσμο, από το Τόκιο ως την Αργεντινή και από το Οσλο ως τη Νότια Αφρική, παρουσίαζαν, κατόπιν επιλογής από ειδικούς θεατρολόγους και κριτικούς, τις καλύτερες παραστάσεις της οικουμένης, η Ελλάδα εκπροσωπήθηκε με το Πειραϊκό Θέατρο του Δημήτρη Ροντήρη και παρουσίασε τη σοφόκλεια «Ηλέκτρα». Ο θεσμός εκείνος έδινε κάθε χρονιά δύο βραβεία, σε έναν άνδρα και μια γυναίκα πρωταγωνιστές διαγωνιζόμενων παραστάσεων. Η διαδικασία ακολουθούσε την αρχαία αθηναϊκή πρακτική, γίνονταν απανωτές ψηφοφορίες και, κάθε φορά, αποκλείονταν πολλοί, ώσπου έφταναν οι υποψηφιότητες στον αριθμό δύο. Το 1960 το τελευταίο δίδυμο ήταν η μεγάλη γερμανίδα ηθοποιός Ελεν Βάιγκελ, σύζυγος του Μπρεχτ, που είχε παρουσιάσει «Μάνα Κουράγιο», σε σκηνοθεσία του ίδιου του Μπρεχτ (πεθαμένου ήδη από το 1956). Δεύτερη διαγωνιζόμενη η Ασπασία Παπαθανασίου με την «Ηλέκτρα», σε σκηνοθεσία Ροντήρη. Και η Παπαθανασίου ψηφίστηκε εκείνη τη χρονιά ως η σημαντικότερη για την ερμηνεία της πρωταγωνίστρια.

Εκείνη την παράσταση βιντεοσκόπησε αγγλική εταιρεία θεάτρου και παίχθηκε το 1961 από το BBC σε όλες τις χώρες της Κοινοπολιτείας στην ελληνική γλώσσα, παρότι οι θεατές διέθεταν ακουστικά με τη μετάφραση. Ολοι παρακολουθούσαν την ιδιοφυή σκηνοθεσία Ροντήρη, ακούγοντας τη μουσική έκφραση των συναισθημάτων μέσω του λόγου – η αισθητική άποψη Ροντήρη.

Ο μεγάλος εκείνος σκηνοθέτης ίδρυσε το 1957 το Πειραϊκό Θέατρο και περιόδευσε, με πρωταγωνίστρια την Παπαθανασίου (Ηλέκτρα στην «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή, Κλυταιμνήστρα στην «Ορέστεια» του Αισχύλου και Μήδεια στην ομώνυμη τραγωδία του Ευριπίδη), σε όλη την Ευρώπη, στην Ασία, στη Βόρεια και στη Νότια Αμερική.

Η Παπαθανασίου τιμήθηκε με βραβεία και παράσημα από δεκάδες θεατρικούς οργανισμούς. Κορυφαία τιμή της, και του Ροντήρη, βέβαια, όταν επελέγη στην εναρκτήρια εκδήλωση των Ολυμπιακών Αγώνων του Μεξικού το 1968.

Η Παπαθανασίου φοίτησε, και αποφοίτησε με άριστα (1940), στη Δραματική Σχολή του Εθνικού Θεάτρου και είχε αποκλειστικούς δασκάλους τον Ροντήρη και τον Αιμίλιο Βεάκη. Μαζί με τον Δημήτρη Χορν ήταν τα δύο άριστα εκείνης της σπουδαστικής χρονιάς.

Η Ασπασία Παπαθανασίου καταγόταν από οικογένεια της Φωκίδας και γεννήθηκε στην Αμφισσα. Ο πατέρας της ήταν φιλόλογος και συνταξιοδοτήθηκε ως γυμνασιάρχης. Ως εκ τούτου, η Παπαθανασίου είχε στη διάθεσή της πλούσια βιβλιοθήκη και την ώθηση εξαρχής στις τέχνες και αργότερα, φανατικά, στο θέατρο.

Ο Ροντήρης, που εγκαινίασε τις παραστάσεις αρχαίου δράματος σε αρχαία θέατρα, συνήθιζε να μυεί στον τραγικό λόγο τους μαθητές του, εντάσσοντάς τους στους Χορούς των τραγωδιών, ώστε να αποκτούν πείρα στα στοιχειώδη εφόδια του θεάτρου, γενικώς, και στο αρχαίο δράμα, ειδικώς: τραγούδι, χορός, μετρημένος λόγος, πειθαρχία στη συνύπαρξη με άλλους, ισότιμους συναδέλφους.

Οταν ο Ροντήρης, παρότι γερμανομαθής, παραιτήθηκε από το Εθνικό Θέατρο με την είσοδο των Γερμανών και την τραγωδία ανέλαβαν άξιοι διάδοχοι (Κατσέλης, Καραντινός, Κωστής Μιχαηλίδης), η Παπαθανασίου, που ήδη είχε ενταχθεί στην Αντίσταση μαζί με τη συμφοιτήτριά της Αλέκα Παΐζη (όπως και ο Βεάκης), με σκοπό να κρατήσουν εθνικά αλώβητο το θέατρο, έλαβε μέρος στην εξαίσια «Εκάβη» του Καραντινού με τη μεγάλη Ελένη Παπαδάκη. Αργότερα εντάχθηκε στην Αντίσταση πιο ενεργά και έφτασε να αναδειχθεί ταγματάρχης του ΕΛΑΣ, όσο διαρκούσε η Κατοχή. Μέσα στην Κατοχή παντρεύτηκε τον πολιτικό μηχανικό, από μεγαλοαστικό τζάκι, Κώστα Μαυρομμάτη και μόνο το 1953 έγινε συμπρωταγωνίστρια δύο μεγάλων ηθοποιών, αποκλεισμένων λόγω φρονημάτων: του Τζαβαλά Καρούσου και του Μάνου Κατράκη. Εγώ είδα τις παραστάσεις και των δύο θιάσων στη Λαμία και πήρα «κοσμία» διαγωγή όταν με συνέλαβαν περιφερόμενα κλιμάκια (χωροφύλακας, θεολόγος, δικαστικός)!

Με την ίδρυση του Πειραϊκού Θεάτρου το 1957 ο Ροντήρης δόξασε την Ελλάδα σε όλο τον κόσμο που μυήθηκε στο αρχαίο δράμα.

Στη διάρκεια της δικτατορίας η Παπαθανασίου δραπέτευσε στην Ευρώπη, έλαβε μέρος σε όλες τις διαμαρτυρίες και με αποσπάσματα τραγωδιών έπαιζε σε πανεπιστήμια, σχολεία και δραματικές σχολές. Τότε γνώρισε από κοντά και συνεργάστηκε με τον μεγάλο Πίτερ Μπρουκ.

Η μέγιστη, όμως, προσφορά της ξεκίνησε μετά τη Μεταπολίτευση. Ιδρυσε την Εταιρεία Ερευνας και Πρακτικών Εφαρμογών του Αρχαίου Δράματος ΔΕΣΜΟΙ και με έξοχους δασκάλους (χορογράφους, μουσικούς, μετρικούς φιλολόγους, εκπαιδευτές της αγωγής του λόγου, ειδικευμένους ηθοποιούς στο δράμα) οργάνωσε, από τη μια, μια συγκέντρωση σε όλες τις γλώσσες θεωρητικών μελετών για το αρχαίο δράμα και, από την άλλη, μύησε νέους, φερέλπιδες ηθοποιούς στα μυστικά του είδους. Πολλοί από αυτούς σήμερα είναι σκηνοθέτες, δάσκαλοι και πρωταγωνιστές.

Παράλληλα, με τον θίασο των ΔΕΣΜΩΝ όργωσε την ελληνική ύπαιθρο (η πρώτη στην Ελλάδα έξοδος του αρχαίου δράματος από την Επίδαυρο και το Ηρώδειο) και μύησε το κοινό από την Αλεξανδρούπολη έως την Κάρπαθο και από την Κέρκυρα έως τη Λήμνο.

Οταν η ομάδα των σπουδαστών (όχι δραματική σχολή, αλλά ελεύθερο εργαστήρι) τελείωσε τις σπουδές της, η Παπαθανασίου τούς έδωσε μια διεθνώς μοναδική εμπειρία. Ανέβασε στην Επίδαυρο (1994), εντός του επίσημου Φεστιβάλ, τις «Ικέτιδες» του Αισχύλου, σε μετάφραση δική μου, που ως δάσκαλος στη σχολή την προσέφερα δωρεάν. Ετσι, το βάπτισμα της σκηνής (και ποιας σκηνής!) του πολυμελούς Χορού και του παραχορηγήματος των ανδρών έγινε στο μεγαλύτερο θέατρο του κόσμου. Σκηνοθέτης, ο δάσκαλος στη σχολή Σταύρος Ντουφεξής και στον Χορό, πρώτη εμφάνιση, ο Στάθης Λιβαθινός!!

Οταν ο υπουργός Πολιτισμού Ανδρέας Ανδριανόπουλος ίδρυσε την πρώτη μορφή των Ημικρατικών Θεάτρων (που εξελίχθηκαν επί Μελίνας σε Δημοτικά Περιφερειακά Θέατρα), η Παπαθανασίου, με έδρα την Πάτρα, ανέβασε Παντελή Χορν και Αναγνωστάκη, Μπρεχτ και Σίλερ. Οταν ολοκλήρωσε κυρίως το όραμά της για ένα ερευνητικό κέντρο (τώρα η κρίση το κατήργησε!) για την ερμηνεία του δράματος (η ίδια είχε συμμετάσχει και στον «Πλούτο» του Αριστοφάνη, με σκηνοθέτη τον Νίκο Παροίκο), το παρέδωσε στη Λυδία Κονιόρδου. Ευτύχησα και στην πρώτη και στη δεύτερη περίοδο να είμαι πρόεδρος του ΔΣ μαζί με τον Τσακίρογλου, τον Δημήτρη Λιγνάδη, τον Θεοδωρόπουλο, τον Μιχαλακόπουλο, τον συνθέτη Γιώργο Μπουντουβή και τη χορογράφο Ερση Πήττα.

Τελειώνω με μια εμπειρία. Οταν η Τζένη Καρέζη και ο Κώστας Καζάκος, με σκηνοθέτη τον Γεωργιανό Στούρουα, ανέβασαν την «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή στη μετάφρασή μου, μετά την πρεμιέρα παρέθεσαν ένα δείπνο σε πολλές προσωπικότητες, ανάμεσά τους και η Παπαθανασίου. Κάθισα με τη γυναίκα μου σε ένα τραπέζι μαζί με τον χορογράφο της παράστασης Αλεξίντζε. Μου είπε πως στην Τιφλίδα είχε δει μια αξέχαστη «Ηλέκτρα» με την Παπαθανασίου. Οταν του είπαμε πως έτρωγε σε διπλανό τραπέζι, πήγε, έπεσε στα γόνατα και της φίλησε τα πόδια! Η Ασπασία Παπαθανασίου έπαιξε στα ελληνικά Ιοκάστη στον «Οιδίποδα τύραννο» στο Τόκιο, με την υπόλοιπη παράσταση – και πρωταγωνιστή τον μεγαλύτερο, κατά τη γνώμη μου, ηθοποιό του κόσμου, Χίρα – στα γιαπωνέζικα! Επαιξε «Μήδεια» στα ελληνικά και πάλι, με όλη την υπόλοιπη παράσταση στα ρωσικά, με σκηνοθέτη τον σπουδαίο Ολεγκ Εφρέμοφ!

Αυτή την τεράστια προσφορά η Ασπασία Παπαθανασίου δεν τη διαλάλησε, αλλά τα τελευταία χρόνια έγραψε και τύπωσε αναλύσεις απάντων των αρχαίων δραμάτων. Εως την παραμονή του θανάτου της ανέλυε τον «Αίαντα»! Εμπαινε στο Διαδίκτυο, σχολίαζε και αλληλογραφούσε έως προχθές! Ετών 102!