Περιπέτεια 29 αιώνων με αίσιο τέλος

«Το δικαστήριο δικαιώνει την Ελλάδα στη διαμάχη με τους Σόθμπις σχετικά με την πώληση αρχαιοελληνικού χάλκινου ίππου» είναι ο τίτλος του βρετανικού «Τέλεγραφ». «Η Ελλάδα θα διεκδικήσει το αρχαίο άλογο από τις ΗΠΑ μετά τη δικαστική απόφαση» γράφουν οι «Νιου Γιορκ Τάιμς». Τα εκτενή δημοσιεύματα στον ξένο Τύπο μπορεί να μοιάζουν εκ πρώτης όψεως ότι αφορούν μία ακόμη από τις δεκάδες ιστορίες προϊόντων αρχαιοκαπηλίας τα οποία κατέληξαν σε μια δημοπρασία. Αν όμως σκύψουμε πάνω από την υπόθεση, θα διαπιστώσουμε ότι το μόλις 14 εκ. χάλκινο αλογάκι του 8ου αι. π.Χ. θα μπορούσε να είναι πρωταγωνιστής σε ένα έπος αφού από την ιστορία του δεν λείπουν η περιπέτεια, το δράμα, η αγωνία, οι ανατροπές, και στο φινάλε η νίκη, η οποία μάλιστα θα λειτουργήσει ως ασπίδα προστασίας για κάθε προϊόν πολιτιστικής κληρονομιάς που θα έχει κλαπεί από τη χώρα προέλευσής του.

Ολα ξεκινήσαν πριν από δύο χρόνια στις 14 Μαΐου 2018 στη Νέα Υόρκη, λίγο πριν από τη δημοπρασία στην οποία θα προσφερόταν το χάλκινο αλογάκι, που διατηρείται σε πολύ καλή κατάσταση, με αναφερόμενη ως χώρα προέλευσης την Ελλάδα και εκτίμηση μεταξύ των 150.000 και 250.000 δολαρίων. Ανήκε στη συλλογή του ζεύγους Χάουαρντ και Σαρέτα Μπαρνέτ, οι οποίοι φέρονταν να το αγόρασαν το 1973. Θεωρούνταν δε από τα κορυφαία κομμάτια της συλλογής τους και για τον λόγο αυτόν είχε επιλεγεί να κοσμήσει το εξώφυλλο του καταλόγου εκείνης της δημοπρασίας.

Παραμονές της δημοπρασίας, λοιπόν, το ελληνικό υπουργείο Πολιτισμού, με επιστολή του προς τους Σόθμπις απαίτησε την απόσυρση του συγκεκριμένου ειδωλίου αναφέροντας ότι «δεν διαθέτει κανένα στοιχείο στα αρχεία του μέσω του οποίου να αποδεικνύεται ότι το αντικείμενο έφυγε από τη χώρα με νόμιμο τρόπο και για τον λόγο αυτόν επιφυλάσσεται για την άσκηση κάθε νόμιμου δικαιώματός του ώστε να προχωρήσει στον επαναπατρισμό του».

ΑΡΧΑΙΟΚΑΠΗΛΙΑ. Ενα από τα ισχυρά χαρτιά που είχε στα χέρια της η ελληνική πλευρά είναι ότι το επίμαχο χάλκινο ειδώλιο είχε εντοπιστεί στα αρχεία του Ρόμπιν Σάιμς, γνωστού αρχαιοπώλη, αναμεμειγμένου σε υποθέσεις αρχαιοκαπηλίας και συνεργάτη του Ελληνα Χρήστου Μιχαηλίδη, γνωστού από την υπόθεση της Σχοινούσας. Παρότι οι Σόθμπις διατείνονται ότι το χάλκινο άλογο πωλήθηκε μέσω ανοιχτής δημοπρασίας στην Ελβετία από τον οίκο Μάνζεν ουντ Μενταγιέν της Βασιλείας το 1967 πριν φτάσει στα χέρια του Σάιμς και εν συνεχεία του ζεύγους Μπαρνέτ, αναγκάστηκαν να το αποσύρουν από τη δημοπρασία του Μαΐου του 2018 την τελευταία στιγμή, καθώς και μόνο η διατύπωση του ελληνικού αιτήματος κρίθηκε αρκετή για να ζημιώσει την εμπορική αξία του.

Τρεις εβδομάδες αργότερα, ωστόσο, στις 5 Ιουνίου 2018, σε μια πρωτοφανή για τα δικαστικά δεδομένα εξέλιξη, οι Σόθμπις κινήθηκαν νομικά κατά της Ελλάδας, αντίθετα με τη συνήθη τακτική που θέλει τις εμπλεκόμενες πλευρές να διαπραγματεύονται το ζήτημα ιδιωτικά γύρω από ένα τραπέζι, επιχειρώντας να εκφοβίσουν όχι μόνο τη χώρα μας, αλλά και όλες όσες παρακολουθούν στενά τις αρχαιότητες που βγαίνουν στο σφυρί και σε αρκετές περιπτώσεις διακόπτουν τη διαδικασία ζητώντας από τους πωλητές να αποσύρουν τα αντικείμενα τα οποία ενδέχεται να είναι δηλαδή προϊόντα παράνομης διακίνησης. Οι Σόθμπις και οι κληρονόμοι των συλλεκτών ζητούσαν «την αποσαφήνιση των δικαιωμάτων των νόμιμων ιδιοκτητών».

Πρωτόδικα το δικαστήριο, έναν χρόνο αργότερα, στις 21 Ιουνίου 2019, δικαίωσε τους ενάγοντες και αναγνώρισε ότι δεν υφίστανται ιδιοκτησιακά δικαιώματα του ελληνικού κράτους επί του ειδωλίου, ούτε και βάση για τον επαναπατρισμό στην Ελλάδα. Οι αρμόδιες υπηρεσίες του ΥΠΠΟ προχώρησαν αμέσως σε άσκηση έφεσης εμμένοντας στην άποψη ότι η διεκδίκηση του επίμαχου αντικειμένου συνιστούσε κυριαρχικό δικαίωμα της Ελλάδας, επιτασσόμενο από το Σύνταγμα και την αρχαιολογική νομοθεσία και, ως εκ τούτου, μη υποκείμενο στη δικαστική κρίση των δικαστηρίων των ΗΠΑ.

Σύμμαχοι της Ελλάδας, κατόπιν πρόσκλησης της υπουργού Πολιτισμού, Λίνας Μενδώνη, εμφανίστηκαν στο Εφετείο μέσω υποστηρικτικών επιστολών τους η Κύπρος, η Ιταλία και το Μεξικό, καθώς και το «Ελληνικόν Κολλέγιον – Ιερά Θεολογική Σχολή του Τιμίου Σταυρού» στη Βοστώνη και η μη κυβερνητική οργάνωση «Antiquities Coalition» στην Ουάσιγκτον.

ΣΗΜΑΝΤΙΚΗ ΑΠΟΦΑΣΗ. Το αποτέλεσμα αυτής της διετούς περιπέτειας είναι, πέρα από τη δικαίωση της Ελλάδας από το τριμελές Εφετείο, η έκδοση μιας κεφαλαιώδους σημασίας απόφασης που αφορά το παράνομο εμπόριο αρχαιοτήτων. Κι αυτό διότι θα επιτρέψει στα κράτη που διεκδικούν προϊόντα της πολιτιστικής τους κληρονομιάς, τα οποία έχουν εξαχθεί παρανόμως, η υπόθεσή τους να εκδικάζεται βάσει του δικού τους δικαίου περί προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς, όπως αναφέρουν οι συνήγοροι της ελληνικής πλευράς Αντριου Σβαρτς και Κωνσταντίνος Σαλονίδης της δικηγορικής εταιρείας Foley Hoag, στην εξειδικευμένη σε νομικά ζητήματα ιστοσελίδα Law360, η οποία και έχει αναδείξει το ζήτημα.

Αν το εφετείο δικαίωνε τον οίκο Σόθμπις, τότε θα υπήρχε δεδικασμένο και οι χώρες προέλευσης θα έπρεπε να δίνουν μακροχρόνια και πολλές φορές άκαρπη μάχη για να αποδείξουν ότι το διεκδικούμενο προϊόν πολιτιστικής κληρονομιάς της πατρίδας τους έχει κλαπεί και έχει εξαχθεί από τα σύνορά τους παρανόμως.

Ο οίκος δημοπρασιών από την πλευρά του, μέσω δήλωσης εκπροσώπου του, αν και εκφράζει την απογοήτευσή του από τη νέα δικαστική απόφαση, εκτιμά «ότι δεν επηρεάζει την ουσία των γεγονότων, που είναι ότι δεν υπάρχει κανένα αποδεικτικό στοιχείο που να υποστηρίζει τον ισχυρισμό της Ελλάδας για την κατοχή του χάλκινου ειδωλίου» και καθιστά σαφές ότι μαζί με τον πελάτη του θα εξετάσουν τα επόμενα βήματά τους.

To χάλκινο ειδώλιο κορινθιακού τύπου που εικάζεται ότι προέρχεται από λαθρανασκαφές της δεκαετίας του 1960 στην ευρύτερη περιοχή της Καρδίτσας προς το παρόν έχει επιστραφεί στην οικογένεια των συλλεκτών, αλλά η Ελλάδα, σύμφωνα με την υπουργό Πολιτισμού, θα προχωρήσει στις απαραίτητες διαδικασίες για τον επαναπατρισμό του.