Δύο όψεις στην ίδια μάσκα

Στα τέλη Μαρτίου εκείνος που κρυμμένος πίσω από τη μάσκα του έσπρωχνε στο σουπερμάρκετ το καρότσι μέσα στη δίμετρη περίμετρο ασφαλείας του διπλανού του προκαλούσε την οργή των άλλων πελατών. Στις αρχές Ιουνίου, πάλι, οι μάσκες φοριούνται στο πιγούνι – από τους σχολαστικούς, οι υπόλοιποι τις έχουν αφήσει στα συρτάρια. Και τα πάρτι στα μπιτς μπαρ είναι απλά η πιο κραυγαλέα περίπτωση που το μέτρο της κοινωνικής αποστασιοποίησης έχει αυτοβούλως αρθεί, ενώ κανένας Τσιόδρας δεν είπε ποτέ ότι ο Covid-19 μας εγκατέλειψε. Η πρώτη ανάγνωση διακρίνει στην παραπάνω αντίστιξη τα δυο πρόσωπα των Ελλήνων, το πειθαρχημένο εναντίον του ανεπίδεκτου κανόνων. Είναι, όμως, αποκλειστικά ελληνικός αυτός ο διχασμός της εθνικής προσωπικότητας;

Αν πιστέψει κάποιος τον Ηλία Μόσιαλο, όχι. «Στη χώρα μας», πόσταρε ο καθηγητής πολιτικής της Υγείας στο LSE, «επικράτησε “το παράδοξο της πρόληψης”. Επειδή υπήρξε άμεση και έγκαιρη αντιμετώπιση του προβλήματος, είχαμε πολύ καλά αποτελέσματα στην πρώτη φάση της διαχείρισης της πανδημίας. Ετσι μετά τη σταδιακή απόσυρση του lockdown μερικοί συμπατριώτες μας θεώρησαν ότι δεν υπήρξε ποτέ πρόβλημα και άλλοι θεώρησαν ότι ξεμπερδέψαμε με τον ιό».

Στην ανάλυσή του, δηλαδή, η έγκαιρη και αποτελεσματική πρόληψη είχε ως συνέπεια οι «δυνητικοί ασθενείς» να αμφισβητούν τελικά την ανάγκη της. Πρόκειται για μια συμπεριφορά που δεν προϋποθέτει μεσογειακό ταμπεραμέντο προκειμένου να υιοθετηθεί. Παρατηρείται, άλλωστε, κι αλλού. Τόσο έντονα μάλιστα που ο όρος «παράδοξο της πρόληψης», ο οποίος επινοήθηκε το 1981 από τον επιδημιολόγο Τζέφρι Ρόουζ για να αποδώσει μια καθαρά ιατρική αντίφαση, επανεφευρέθηκε στους μήνες του κορωνοϊού.

Απέκτησε νέο νόημα και συμπυκνώνει την παράξενη αντίληψη των ανθρώπων που αμφισβητούν την αναγκαιότητα των μέτρων που ελήφθησαν ώστε να περιοριστεί η διασπορά του ιού στην κοινότητα επειδή η προβλεπόμενη διασπορά δεν συνέβη. Τι κι αν δεν προέκυψε εξαιτίας των lockdown;

Παρότι, λοιπόν, η χώρα που έχει το δικό της παράδοξο στα εγχειρίδια της κοινωνιολογίας – το λεγόμενο «ελληνικό παράδοξο» το οποίο περιγράφει την απόσταση μεταξύ των δυνατοτήτων της και της πραγματικότητάς της – φαίνεται να διαβάζεται καλύτερα παραδοξολογικά κι όχι ορθολογικά, η διάσταση μεταξύ των αντιδράσεων των πολιτών της στην αρχή της πανδημίας και της σημερινής τους στάσης εξηγείται με τα ίδια εργαλεία που ερμηνεύονται ανάλογες συμπεριφορές σε κάθε γωνιά του πλανήτη.

Αυτή είναι η οπτιμιστική προσέγγιση. Υπάρχει κι η αντίθετη, εκείνη που θεωρεί ως αιτία της υπακοής των ημερών της καραντίνας τον φόβο – που την κατηγοριοποιεί  επομένως σαν ένα σύμπτωμα των καιρών ανίκανο να αλλάξει τα γράδα του συλλογικού εαυτού. Ο αληθινός ελληνικός εαυτός, λένε οι θιασώτες της  συγκεκριμένης άποψης, εκδηλώνεται τώρα. Η γερμανική του πλευρά ήταν περιστασιακή.

Οποιος έχει ζήσει έστω και λίγο στο εξωτερικό, βέβαια, μπορεί να αντικρούσει την παραπάνω μοιρολατρική θέση με τα παραδείγματα των Ελλήνων που συνάντησε εκεί. Αυτοί τηρούν τους γραπτούς κι άγραφους νόμους του κοινωνικού χώρου που βρίσκονται – από εκείνους που τους επιβάλλουν να στέκονται μόνο στα δεξιά στις κυλιόμενες των μετρό μέχρι τους πιο σύνθετους.

Με άλλα λόγια, δεν είναι διπολικός ο εθνικός χαρακτήρας. Οι συμπεριφορές των πολιτών εξαρτώνται από το κανονιστικό πλαίσιο που φτιάχνει η Πολιτεία, και κυρίως από τους ελέγχους για την εφαρμογή του που κάνει – όπως συνέβαινε στις μέρες του «Μένουμε σπίτι». Κανείς δεν γεννιέται πειθαρχημένος, όλοι μαθαίνουν να σέβονται τους κανόνες.