Ο πειραματιστής των μοντερνιστών

Από τους τελευταίους μεγάλους του μοντερνισμού και τους κορυφαίους της πρωτοπορίας, που κατάφερε να συνδυάσει τις αιγυπτιακές του καταβολές με την ελληνική του παιδεία και την ευρωπαϊκή πραγματικότητα στην οποία ζούσε και επεδίωξε να εκφράσει τις πολιτικές και έντονα κριτικές, γεμάτες αγωνία θέσεις του μέσα από ένα εντελώς προσωπικό ιδίωμα, ο Κωνσταντίνος Ξενάκης έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 89 ετών.

Λάτρης των πειραματισμών και σε διαρκή αναζήτηση της υπέρβασης, καθώς αυτήν αναγνώριζε ως τη μοναδική οδό που μπορούσε να καταστήσει ένα έργο τέχνης ποιητικό, έθεσε στο επίκεντρο της εικαστικής του δουλειάς το ζήτημα της επικοινωνίας. Το ανέδειξε μέσα από τη δύσκολη για το ευρύ κοινό γλώσσα που ανέπτυξε επηρεασμένος σαφώς από τη Σημειωτική που άνθησε τη δεκαετία του 1960, συνδυάζοντας δεδομένα από τα ιερογλυφικά, το φοινικικό, το ελληνικό και το ιαπωνικό αλφάβητο, αλλά και στοιχείων που συναντώνται σε κώδικες που έχουν σχέση με την πληροφορική. Γλώσσα που βρήκε φωνή άλλοτε σε τρισδιάστατες κατασκευές και εγκαταστάσεις κι άλλοτε σε ζωγραφικές συνθέσεις, από τις οποίες ήταν σαφής η ριζοσπαστική του διάθεση, όπως και η τάση του να έρθει σε ρίξη με τις καθιερωμένες φόρμες.

Κοσμοπολίτης, αλλά και με έντονα κριτική στάση απέναντι στην Ενωμένη Ευρώπη και την παγκοσμιοποίηση, ο Κωνσταντίνος Ξενάκης γεννήθηκε το 1931 στο Κάιρο, όπου έκανε και τα πρώτα του βήματα στη ζωγραφική και συνέχισε τις σπουδές του στο Παρίσι, υπό εξαιρετικά δύσκολες οικονομικές συνθήκες, πάνω στην αρχιτεκτονική, τη ζωγραφική και τη διακόσμηση. Στο ξεκίνημα της καριέρας του δέχτηκε επιρροές από τη λυρική αφαίρεση και το informel, αλλά σύντομα άρχισε να ενσωματώνει στο έργο του αντικείμενα και να πειραματίζεται με την κίνηση, το φως και τον ήχο, οργανώνοντας περιβάλλοντα με ηλεκτροκινητικές κατασκευές, συχνά με έντονο το στοιχείο της δράσης, του θεάματος και της συμμετοχής. Οι εμπειρίες του από τις πολιτικές αναταράξεις τόσο στην Αίγυπτο όσο και στην Ευρώπη δεν άφησαν αδιάφορη την εικαστική του πραγματικότητα και τα πρώτα σπέρματα της πολιτικής και έντονα κριτικής διάστασης που θα πάρουν τα έργα του καθ’ όλη τη διάρκεια της πορείας του θα διαφανούν από τις αφίσες που φιλοτέχνησε, όπως κι άλλοι καλλιτέχνες της εποχής, κατά τη διάρκεια του Μάη του ’68.

ΣΟΥΗΔΙΑ, 1969. Η πρώτη του εμφάνιση με ατομική έκθεση έγινε στη Σουηδία το 1969 και εν μέσω χούντας εκθέτει για πρώτη φορά στην Ελλάδα, το 1971 στο Ινστιτούτο Γκαίτε – ένα  περιβάλλον με κώνους και καπνούς -, η οποία λειτούργησε, μέσα στη δικτατορία, ως μια τολμηρή παρέμβαση σε καλλιτεχνικό και πολιτικό επίπεδο. Από το 1973, εγκατεστημένος στη Γαλλία, δίδαξε στην Ecole Normale Superieure de l’Enseignement Technique και ανέπτυξε έντονη εκθεσιακή δραστηριότητα στον διεθνή χώρο. Tο 1996 τιμήθηκε με το βραβείο Delmas του Γαλλικού Ινστιτούτου, ενώ την ίδια περίοδο άρχισε να επιστρέφει όλο και συχνότερα στην Ελλάδα, οπότε και η εκθεσιακή του παρουσία γίνεται συχνότερη, με μία από τις σημαντικότερες στιγμές την αναδρομική παρουσίαση των έργων του της τελευταίας εικοσαετίας το 2003 στο Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης στη Θεσσαλονίκη.

Ο Κωνσταντίνος Ξενάκης δεν πρόλαβε να δει ολοκληρωμένο ένα μουσείο αφιερωμένο στο έργο του, παρά τη δωρεά στον Δήμο Σερρών 171 έργων του που καλύπτουν όλες τις περιόδους της καριέρας του και θα αναπτυσσόταν σε 11 ενότητες, σε κτίριο του πρώην στρατοπέδου Παπαλουκά. Οπως δεν θα είναι παρών και στην έκθεση-αφιέρωμα στη δουλειά του που θα εγκαινιαστεί στις 27 Ιουνίου στο Αρχαιολογικό Μουσείο Πόρου σε συνεργασία με την γκαλερί Citronne υπό τον τίτλο «Κωνσταντίνος Ξενάκης – Ελλάδα και κώδικες γραφής» και στην οποία θα παρουσιαστούν σε διάλογο με τα μόνιμα εκθέματα του μουσείου κολάζ, χάρτες και βιβλία-αντικείμενα.