«Πολλά εγκλήματα συνεχίστηκαν ατιμώρητα»

Στο μυθιστόρημα του Χόρχε Γκαλάν «Τα δικά μας χρόνια» όλοι μεταφέρουν ιστορίες και μύθους. «Στην αγορά είπαν ότι στο λιμάνι Λα Ουνιόν είχαν βρει ένα ψαροχώρι ερημωμένο: όλοι είχαν πεθάνει από έναν τρομερό πυρετό που έκανε το δέρμα και τα μάτια να παίρνουν ένα παράξενο κίτρινο χρώμα» (σ. 53). Στους δρόμους της Καντελάριας βρέχει χρυσά νομίσματα και «όπως ήταν αναμενόμενο, κυκλοφόρησαν πολλές εκδοχές σχετικά με την προέλευσή τους» (σ. 37). Μέσα από τις εξιστορήσεις των κεντρικών χαρακτήρων ο συγγραφέας αφηγείται την ιστορία 100 χρόνων του Ελ Σαλβαδόρ. Μιας πατρίδας εθισμένης στη βία και στον μαγικό ρεαλισμό, που αποτελεί και την παράδοση με την οποία κονταροχτυπιέται ο Γκαλάν – με τον Μάρκες και τον Χουάν Ρούλφο, εν προκειμένω. Καίρια μάλιστα αναδεικνύεται εδώ η μετάφραση του Αχιλλέα Κυριακίδη, ακριβώς επειδή αλλάζει τις «θερμοκρασίες» ανάμεσα στο ονειρικό και το ιστορικό, όπου συγκρούονται.

Ο Γκαλάν επικαλείται τα θραύσματα της ιστορικής μνήμης και τους μύθους, όπως ο ήρωάς του σκορπίζει καναρόσπορους στους δρόμους για να δελεάσει κουκουβάγιες που θα του φέρουν πίσω την αγαπημένη του. Σε αυτό το σκηνικό, όπου η αφήγηση δρασκελίζει δεκαετίες για να ενώσει τις τύχες των ηρώων, η εξέγερση των ιθαγενών χωρικών – και η σφαγή τους – το 1932 αποκτά κεντρική σημασία. «Αυτό που είχε αφανιστεί σ’ εκείνο το παρόν δεν ήταν μόνο άνθρωποι, αλλά κάτι πολύ μεγαλύτερο, μια ιστορία υπάρξεων στο παρελθόν και στο μέλλον, αφού αυτό που είχε χαθεί τότε δεν ανακτήθηκε ποτέ…». Το ίδιο κεντρική αποδεικνύεται η λογοτεχνική φιγούρα ενός υπαρκτού προσώπου. Ο Μαξιμιλιάνο του μυθιστορήματος είναι ο στρατιωτικός που κυβέρνησε ως δικτάτορας το Ελ Σαλβαδόρ από το 1931 ως το 1944 και δολοφονήθηκε το 1966 από τον οδηγό του Σιπριάνο Μοράλες. Το μυθιστόρημα είναι το τρίτο του συγγραφέα που εκδίδεται στα ελληνικά ύστερα από «Το δωμάτιο στο βάθος του σπιτιού» (2015, μτφ. Αχ. Κυριακίδης) και τον περισσότερο ρεαλιστικό «Νοέμβριο» (2017, μτφ. Βασιλική Κνήτου), όλα από τον «Ψυχογιό». Ειδικά «Τα δικά μας χρόνια» κυκλοφορούν μόνο στην ελληνική γλώσσα, καθώς ο ισπανός εκδότης αρνήθηκε την κυκλοφορία στον Γκαλάν, που μένει αυτοεξόριστος στην Ισπανία, εξαιτίας απειλών για τη ζωή του. Ο συγγραφέας είχε μπει στο στόχαστρο δολοφόνων, όταν στο «Νοέμβριο» αναφέρθηκε στην άγρια εκτέλεση έξι ιησουιτών ιερέων από το Τάγμα Θανάτου Ατλάκατλ, τον Νοέμβριο του 1989.

Τα μυθιστορήματά σας έχουν στο επίκεντρο την ιστορική μνήμη για το Ελ Σαλβαδόρ. Υπάρχει κάποιο τμήμα της κρυμμένο ακόμη στην ομίχλη;

Ναι, πολλά παραμένουν ακόμη στην ομίχλη. Τα γεγονότα, για παράδειγμα, που αφορούν τη σφαγή των ιθαγενών το 1932 και βρίσκονται στον πυρήνα του μυθιστορήματος. Δεν ανακοινώθηκε επισήμως ποτέ ο ακριβής αριθμών των νεκρών, ο οποίος πιστεύουμε ότι κυμαίνεται ανάμεσα σε 25.000 και 35.000 ανθρώπους (σ.σ.: αναφέρεται στην αιματηρή καταστολή της επανάστασης των αγροτών, που έμεινε γνωστή ως «La Matanza», «Η Σφαγή»). Δεν υπήρξαν ποτέ επίσημα στοιχεία, όπως και στην περίπτωση των δολοφονιών κατά τον εμφύλιο πόλεμο στη δεκαετία του 1980. Τα περισσότερα από αυτά τα εγκλήματα συνεχίστηκαν ατιμώρητα.

Αυτό που είναι σημαντικό στα μυθιστορήματά σας είναι όντως η καθημερινή γλώσσα και η προφορικότητα. Παίζει ρόλο ίσως και η προφορική παράδοση με την οποία μεγαλώσατε ο ίδιος; Και τι είδους ιστορίες ακούγατε;

Οντως, πολλές από τις ιστορίες που περιλαμβάνονται μέσα στο βιβλίο προέρχονται από την προφορική παράδοση στην οποία μεγάλωσα. Ακόμα και όσα αναφέρω για τον Μαρτίνεζ εκεί βασίζονται: σε όσα μού έλεγαν οι άνθρωποι που συναντούσα. Η ιστορία του ορφανού που επιβιώνει από τον πυρετό και αποκτά ένα από τα μεγαλύτερα καταστήματα της πρωτεύουσας, η ιστορία του αγοριού και της κατάρας που ρίχνει στην οικογένειά του μια γυναίκα, η ιστορία των μουσικών που ταξιδεύουν στη χώρα – όλες αυτές, όσο παράδοξες ή σουρεαλιστικές και αν μοιάζουν, είναι προφορικές μαρτυρίες. Ιστορίες που άλλοι μού είπαν ως κομμάτι της δικής τους οικογενειακής ιστορίας.

Πού έπρεπε να αναζητήσετε πληροφορίες ειδικά για τις επιδημίες που αναφέρονται στο βιβλίο;

Σε ιατρικά συγγράμματα και περιοδικά της εποχής στην οποία αναφέρομαι κάθε φορά. Και βρήκα μαρτυρίες ανθρώπων των οποίων οι γονείς ή οι παππούδες πέθαναν από κίτρινο πυρετό στην αρχή του 20ού αιώνα στο Ελ Σαλβαδόρ. Είχα πολλές τέτοιες εξιστορήσεις, αλλά όχι τα ακριβή στοιχεία, οπότε έπρεπε να κάνω και μια τέτοια μικρή έρευνα. Ηταν πολύ ενδιαφέρον επειδή τελικά ανακάλυψα ότι ο πυρετός εκείνης της περιόδου ήταν επανάκαμψη εκείνου που είχε ξεκινήσει στις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα.

Είχατε υπόψη σας ότι οι ήρωές σας δεν έπρεπε να συμπεριφέρονται ως ιστορικές φιγούρες; Οτι έπρεπε να ζουν τη ζωή τους χωρίς να γνωρίζουν το ιστορικό πλαίσιο;

Ναι, το είχα προβλέψει εξαρχής. Εκτός από τον Μαρτίνεζ, που είναι ιστορικό πρόσωπο, οι κεντρικοί χαρακτήρες δημιουργήθηκαν ακριβώς για τον σκοπό του μυθιστορήματος.

Πόσο «κεντρικός» είναι αλήθεια ο Μαξιμιλιάνο Μαρτίνεζ για την ιστορική μνήμη του Ελ Σαλβαδόρ;

Είναι ο μοναδικός δικτάτορας που είχε η χώρα, οπότε οτιδήποτε τον αφορά είναι εξαιρετικά σημαντικό για την ιστορική μνήμη μας. Οι ακρότητες, οι αποκρουστικές ενέργειες και ο θάνατός του είναι μέρος αυτού που είμαστε ως χώρα.

Ποια είναι η μεγαλύτερη απειλή για το σύγχρονο Ελ Σαλβαδόρ και από πού βλέπετε εσείς κάποια ελπίδα;

Η καθημερινή βία: αυτή είναι η απειλή. Μια βία που αποτρέπει τους κατοίκους να ζήσουν «κανονική» ζωή, επειδή καθημερινά γεγονότα, όπως το να κάνεις μια νυχτερινή βόλτα, είναι πλέον αδύνατα. Αυτή είναι μια αιτία για τη μετανάστευση των ανθρώπων μας, που επίσης βιώνουμε. Ολα στη χώρα είναι λάθος, οπότε είναι δύσκολο να αντικρίσεις κάπου μια χαραμάδα ελπίδας. Αλλά οι άνθρωποι συνεχίζουν να πηγαίνουν στη δουλειά τους και να φροντίζουν τις οικογένειές τους. Αυτές οι μικρές πράξεις αγάπης, όσο λιγοστές και αν είναι, σημαίνουν κάτι. Ισως το φως της ελπίδας που αναφέρατε.

Χόρχε Γκαλάν
Τα δικά μας χρόνια
Μτφ. Αχιλλέας Κυριακίδης
Εκδ. Ψυχογιός, σελ. 396
Τιμή 16,60 ευρώ