Ξαναδιαβάζοντας {LF}την «Επανάσταση» {LF}του Φίνλεϋ

Την πρώτη 20ετία του νέου αιώνα, οι επανεκδόσεις των «μεγάλων» Ιστοριών της Ελληνικής Επανάστασης, κατάλληλα επιμελημένες και σχολιασμένες, προσέφεραν μια νέα πηγή για την Επανάσταση ή καλύτερα νέες προσεγγίσεις σε γνωστές πηγές. Η Ιστορία του Φίνλεϋ, του Γκόρντον, του Σπ. Τρικούπη, αν και «χρεώνονται» στη βρετανική θεώρηση, είναι πολύτιμες πηγές και αποτελούν το βασικό σώμα της θεώρησής μας για την περίοδο που προηγήθηκε του 1821, για την ίδια την Επανάσταση αλλά και για την εποχή που ακολούθησε.

Η επανέκδοση της Ιστορίας του σκωτσέζικης καταγωγής βρετανού νομικού και ιστοριοδίφη Γ. Φίνλεϋ (George Finlay, 1799-1825) από το Ιδρυμα της Βουλής των Ελλήνων στην ιστορική μετάφραση του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη – ο σκιαθίτης λογοτέχνης μετέφρασε και αυτήν του Γκόρντον αποδεικνύοντας το μεγάλο εύρος των γνώσεων και δεξιοτήτων του – επανέφερε στο προσκήνιο ίσως την πιο mainstream καταγραφή και εξιστόρηση των συμβάντων. Συνολικά ένα μνημειώδες έργο και σταθερό σημείο αναφοράς της ανάγνωσης και της εικόνας της Ελληνικής Επανάστασης στον εξωελλαδικό χώρο.

Η «Ιστορία» του Φίνλεϋ έμοιαζε μονίμως εγκλωβισμένη ανάμεσα σε μια ιδιότυπη ελληνοκεντρική ανάγνωση των τελευταίων χρόνων – μόνο μέσα δηλαδή από τα απομνημονεύματα και τις εξιστορήσεις Ελλήνων που είχαν ενεργό ρόλο στην Επανάσταση – και στις πολιτικές εξελίξεις που προηγήθηκαν ή ακολούθησαν ύστερα από εκδόσεις που βασίστηκαν στην ανάλυση ή ερμηνεία αυτών των εξιστορήσεων. Ο συγγραφέας της λοιπόν μετατρεπόταν σε απλό τυχοδιώκτη λόγω της γνωστής του σύγκρουσης με το ελληνικό κράτος για την ιδιοκτησία κτημάτων όπου σήμερα βρίσκεται ο Εθνικός Κήπος. Και η «Ιστορία» του δεν έτυχε της αναγνώρισης αλλά και της σημασίας που είχε η εξωτερική ματιά πάνω στην Ελληνική Επανάσταση ενός έγκριτου ξένου διανοουμένου.

Παρ’ όλα αυτά ο Φίνλεϋ δεν αποτελεί μια γραφική ή sui generis περίπτωση. Με στέρεες και συγκροτημένες σπουδές στα Νομικά στο Πανεπιστήμιο της Γλασκώβης και εξειδίκευση στο Ρωμαϊκό Δίκαιο στο Πανεπιστήμιο της Γοτίγγης στη Γερμανία δεν διστάζει να τις εγκαταλείψει και να έρθει το 1823 στην Ελλάδα συνεπαρμένος από τον Ελληνικό Αγώνα εντασσόμενος από την ιστοριογραφία στο κίνημα που παραδοσιακά έχει καταγραφεί ως φιλελληνισμός – αν και δεν είχε πάντα κοινά ιδεολογικά χαρακτηριστικά. Πρώτος του σταθμός τα Επτάνησα, υπό βρετανική κατοχή την εποχή εκείνη, όπου γνωρίζει τον Λόρδο Βύρωνα. Συνεχίζει το ταξίδι του στην Πελοπόννησο, όπου τελειοποιεί τα ελληνικά που ήδη γνώριζε από τη Γερμανία, επισκέπτεται ιστορικά μνημεία και συνδέεται ακόμα περισσότερο με την ελληνική υπόθεση. Επιπλέον, ο Φίνλεϋ δεν είναι μια από εκείνες τις περιπτώσεις δυτικών διανοουμένων, ο αρχικός ενθουσιασμός των οποίων για την Ελληνική Επανάσταση μετατρέπεται σε απογοήτευση ύστερα από τον συγχρωτισμό τους με το νέο μόρφωμα, δηλαδή το ελληνικό κράτος, και τους κατοίκους του επειδή οι τελευταίοι δεν φάνηκαν αντάξιοι απόγονοι του Λεωνίδα ή του Σωκράτη. Αντίθετα, μετά την αναγκαστική του φυγή το 1824 προς την Ιταλία για να θεραπευτεί από την ελονοσία που τον έπληξε στην Ελλάδα, εγκαθίσταται μόνιμα στον ελλαδικό χώρο (1825) όπου παντρεύεται, και μάλιστα μετά την ανακήρυξη της ανεξαρτησίας, και διαμένει στην πόλη που τον ενέπνεε μέχρι το τέλος της ζωής του, την Αθήνα.

Βιβλιογραφία

Η συγγραφική του παραγωγή είναι πλούσια και περιλαμβάνει έργα όπως τα: The Hellenic Kingdom and the Greek Nation, London, 1836, Greece under the Romans B.C. 146 to A.D. 716 ( 2 τόμοι, 1844 και 1857² ), History of the Byzantine and Greek Empires from 1057 to 1453 (δύο τόμοι, Edinburgh and London, 1852, 1856²), History of Greece under Ottoman and Venetian rule (1856) και History of the Greek Revolution (2 τόμοι, 1861 και ανατύπωση 1971) και σε ελληνική μετάφραση με πρόλογο του Γ. Κορδάτου και επιμέλεια-σχόλια του Τ. Βουρνά. Ο Φίνλεϋ επιχειρεί με την εργογραφία του να καλύψει την ιστορική πορεία του Ελληνισμού στον χώρο και στον χρόνο ακολουθώντας εκείνο το ιστορικό σχήμα που τελούσε ακόμη σε αμφισβήτηση την εποχή εκείνη. Αν ο Ζαμπέλιος και ο Παπαρρηγόπουλος επινόησαν και εφάρμοσαν στο θεωρητικό πεδίο το σχήμα της ενότητας και συνέχειας του Ελληνισμού, δεν θα ήταν υπερβολικό να θεωρηθεί η Ιστορία του Φίνλεϋ ως ο ισχυρός νομιμοποιητικός παράγοντας αυτού του διανοητικού σχήματος.

Ο Φίνλεϋ δεν γράφει μια «ακαδημαϊκή» Ιστορία. Η Ιστορία του είναι ταξιδιωτική, βιωματική, «ρεπορταζιακή». Ο σκοπός του δεν είναι να κατασκευάσει σχήματα και να στήσει γέφυρες ιστορικής ή πολιτικής σκοπιμότητας ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν. Πρότυπό του είναι η «θουκυδίδεια» Ιστορία. Προσπαθεί να περιγράψει τα γεγονότα και τις πολιτικές, αν και συχνά δεν κάνει εμβαθύνσεις ώστε να ερμηνεύει αποτελεσματικά τη σύνδεση αιτίου και αιτιατού. Προχωρά σε αξιολογικές κρίσεις προσώπων, αμερόληπτες συνήθως, και μάλιστα αναδεικνύει και αποκαθιστά το έργο αγωνιστών, όπως στην περίπτωση του Κολοκοτρώνη. Αν και παρακολουθεί τα γεγονότα από τα μέσα και διατηρεί άμεση επαφή με τους πρωταγωνιστές της εποχής, παραμένει αποστασιοποιημένος από τις πολιτικές ομάδες της εποχής, τις οποίες καταδικάζει συλλήβδην και δεν διστάζει να εκφράσει την πολιτική του άποψη, με πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα ίσως ότι προσάπτει στη βαυαρική μοναρχία έλλειψη αυτόνομης πολιτικής πορείας και υπερβολικής εξάρτησης από τις Μεγάλες Δυνάμεις. Η Ιστορία του Φίνλεϋ δεν αποτελεί πεδίο αλλά εργαλείο έρευνας. Ο J. Petropulos γράφει για την Ιστορία του Φίνλεϋ: «Ο Finlay είχε συνήθως δίκιο στην κριτική του για το πραγματοποιούμενο έργο, και ήταν αμερόληπτος ώστε να μη χαρίζεται σε κανέναν και να αναγνωρίζει τα περιορισμένα επιτεύγματα, αλλά έτεινε να αποδίδει τις ανεπαρκείς επιδόσεις σχεδόν αποκλειστικά σε ηθικά ελαττώματα και “έλλειψη πολιτικής ικανότητας”. Ετσι υποτιμούσε τον ρόλο συνθηκών που ίσως θα χαλούσαν τα σχέδια ακόμη και του πιο ενάρετου και ικανού πολιτικού, αν και ήταν πολύ καλός ιστορικός για να αγνοεί το υλικό που έριχνε φως σ’ αυτές τις συνθήκες».

Το αρχικό όμως ερώτημα παραμένει: γιατί η Ιστορία του Φίνλεϋ παρέμεινε μάλλον υποτιμημένη στη συλλογική ιστοριογραφική συνείδηση και χρειάστηκε τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα ώστε να υπάρξει μια έκδοση αντάξια της σημασίας της; Η απάντηση ίσως μοιάζει περισσότερο πολιτική παρά βασισμένη σε ιστορικούς παράγοντες. Τελικά η «Ιστορία» του Φίνλεϋ δεν μπόρεσε να εξυπηρετήσει καμία πολιτική ή ιστορική σκοπιμότητα ώστε να ενταχθεί σε ένα ερμηνευτικό σχήμα των γεγονότων της Ελληνικής Επανάστασης. Προσανατολισμένη στα αξιώματα και στους βασικούς στόχους της παραδοσιακής και κυρίαρχης ιστοριογραφίας, ασπάζεται την ιστορική ενότητα του Ελληνισμού και τη διαχρονική της έκφραση στον χώρο και στον χρόνο και θα περίμενε κάποιος ότι θα γινόταν κτήμα ακόμα και σημαία αυτής της σχολής. Αντίθετα όμως, ο Φίνλεϋ όχι μόνο δεν υιοθετείται αλλά κρατούνται και διακριτικές έως εμφανείς αποστάσεις απέναντι στην «Ιστορία» του. Ο Φίνλεϋ προκαλεί επειδή ξεχωρίζει ανάμεσα στους επαναστατημένους Ρωμιούς Αλβανούς (όχι Αρβανίτες) και Βλάχους χρησιμοποιώντας το γλωσσικό κριτήριο ως κριτήριο διαχωρισμού των λαών που βρίσκονταν υπό την Οθωμανική Αυτοκρατορία βάλλοντας ουσιαστικά την απαραβίαστη ιδέα της ενιαίας εθνικής επανάστασης.

Τα Βαλκάνια

Θα μπορούσε να ειπωθεί ότι κακώς χρησιμοποιεί το γλωσσικό κριτήριο και όχι το πολιτισμικό αφού τέτοιου είδους εθνοτικά κριτήρια θα εισαχθούν στα Βαλκάνια αρκετά χρόνια μετά. Τέκνο όμως μιας αυτοκρατορίας όπως η βρετανική, ο Φίνλεϋ μπορούσε να αντιληφθεί ότι η διάλυση ή ο τεμαχισμός μιας τεράστιας και πολυσύνθετης αυτοκρατορίας οδηγεί σε παράλληλες αποσχιστικές πρωτοβουλίες και όχι σε μια ενιαία, ανεξάρτητα από τον χρόνο εκδήλωσής τους. Οι ύστερες εξελίξεις ειδικά στην περιοχή των Βαλκανίων αναμφισβήτητα δικαιώνουν τη διορατική ματιά του βρετανού ιστορικού.

Η εξέλιξη αυτή δεν οδηγεί τον Φίνλεϋ στη θεωρητικά αντίπερα όχθη, αν και η μετάφραση της Ιστορίας του από τον πιο γνωστό έλληνα μαρξιστή ιστορικό Γ. Κορδάτο μπορεί να μαρτυρούσε κάτι τέτοιο. Ο Φίνλεϋ δεν διακρίνει ή δεν υπογραμμίζει τις επιρροές της Ελληνικής Επανάστασης από άλλες επαναστάσεις όπως η Αμερικανική ή η Γαλλική που είχαν μια προοδευτικότητα ή διάθεση κοινωνικής ανακατανομής. Αντιμετωπίζει την Ελληνική Επανάσταση αρκετά αποστασιοποιημένα και ως ένα μεμονωμένο γεγονός αποκομμένο από ευρύτερα λαϊκά, κοινωνικά ή επαναστατικά κινήματα. Επιπλέον ο λόγος του Φίνλεϋ «αυτοκρατορικός», αποστειρωμένος και ορθολογικός δεν συναρπάζει όπως ο λαϊκός, απαίδευτος λόγος των απομνημονευμάτων των αγωνιστών, ο οποίος επιδέχεται βέβαια αναλύσεις και ερμηνείες συχνά στα όρια της αυθαιρεσίας.

Το έργο του Φίνλεϋ μνημειώδες στο σύνολό του, αναντικατάστατη μαρτυρία για την Ελληνική Επανάσταση, μοναδική καταγραφή από έναν ξένο του κύρους του που είχε προσωπική αντίληψη των προσώπων και των καταστάσεων της εποχής, δεν μπόρεσε να εγκολπωθεί και να εκτιμηθεί είτε από τα πιο παραδοσιακά είτε από τα πιο αιρετικά ερμηνευτικά σχήματα της Ελληνικής Επανάστασης. Η επανάγνωση της «Ιστορίας» του αποτελεί μια ευκαιρία για μια δικαιότερη επαναξιολόγησή της και εκτίμησή της, όπως βέβαια και των υπολοίπων μεγάλων Ιστοριών της Επανάστασης.

Υπέρ και κατά

Η Ιστορία του Φίνλεϋ δεν διεκδικεί μια πρωτοκαθεδρία ή αυθεντικότητα και πρωτοτυπία στη μελέτη της ιστορίας της Ελληνικής Επανάστασης, του γεγονότος που αποτέλεσε τον πειραματικό σωλήνα για τη μελλοντική διαμόρφωση του ευρωπαϊκού χάρτη, τη δημιουργία δηλαδή εθνικών κρατών στις παρυφές στην αρχή, στα συντρίμμια αργότερα των πολυεθνικών αυτοκρατοριών. Η κυριότερη κριτική που έχει δεχθεί κατά καιρούς η Ιστορία του Φίνλεϋ αφορά:

την έλλειψη χρήσης πρωτογενών πηγών,

την άγνοια άλλων μεγάλων συνθετικών έργων γύρω από την Ελληνική Επανάσταση, όπως του Παπαρρηγόπουλου, αν και μάλλον πρόκειται για μια συνειδητή επιλογή καθώς ο Φίνλεϋ θεωρεί ότι έχει το υπόβαθρο να γράψει μια Ιστορία αυτοτελώς δική του, χωρίς επιρροές από «ντόπιες» γραφές,

μια αρκετά «βρετανική» ματιά πάνω στην Ελληνική Επανάσταση που την αποκόπτει από τις ισχυρές επιρροές που είχε από τη Γαλλική ή που στρέφεται ενάντια στον ρόλο των Φαναριωτών και της Φιλικής Εταιρείας, δηλαδή φορέων που βρίσκονται εκτός της βρετανικής πολιτικής ομπρέλας,

την έλλειψη στην εμβάθυνση και ανάλυση κάποιων γεγονότων ή καταστάσεων και τη χρήση απλουστευτικών σχημάτων για την ερμηνεία τους,

μια άνιση θεώρηση των γεγονότων, αφού ο προεπαναστατικός αναβρασμός των ετών 1770-1820 ή τα έτη 1838-1842 δεν εξετάζονται ενδελεχώς στην Ιστορία του, χωρίς όμως αυτό να αναιρεί το γεγονός ότι ειδικά για την Οθωνική περίοδο η Ιστορία του Φίνλεϋ αποτελεί μια αναντικατάστατη πηγή.

Στον αντίποδα στέκονται ως προτερήματά της ο γλωσσικός πλούτος, η καλλιέργεια του λόγου του συγγραφέα της, η γνώση του αρχαίου κόσμου, η τριβή του με τους υψηλούς αθηναϊκούς κύκλους κατά τη διάρκεια της βασιλείας των Οθωνα και Γεωργίου Α’ που τον κατέστησε κοινωνό των πολιτικών καταστάσεων και του επέτρεψε να σχηματίσει προσωπική άποψη για τα πολιτικά πρόσωπα της εποχής, η προσωπική του αξιοπιστία που τον ανέδειξε σε πρόσωπο κοινής αποδοχής στην Ελλάδα – δεν είναι τυχαίο ότι η πλέον έγκριτη εφημερίδα του Λονδίνου «Times» τον διόρισε ανταποκριτή της το 1864 και πάντα δημοσίευε σε εξαιρετική θέση τις ανταποκρίσεις του από την Ελλάδα -, και αναμφισβήτητα ο εναργής και συχνά συναρπαστικός αφηγηματικός του λόγος.

Γεώργιος Φίνλεϋ
Ιστορία της ελληνικής επαναστάσεως
Μτφ. Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, επιμέλεια Αγγελος
Γ. Μαντάς
Ιδρυμα της Βουλής των Ελλήνων, 2008, σελ. 537
Τιμή 20 ευρώ