Η αλήθεια {LF}της φιλελεύθερης δημοκρατίας

Στον πολιτικό, στον επιστημονικό αλλά και στον καθημερινό μας λόγο, η επιθετική, ειδικά σε περιόδους κρίσης, όπως η οικονομική και τώρα η υγειονομική, αναφορά στη φιλελεύθερη δημοκρατία λειτουργεί ως διαιρετική και ενίοτε διχαστική τομή. Συχνά δε εκπίπτει σε απλοϊκούς αφορισμούς, ακόμη και από δημόσιους διανοούμενους, που δεν διστάζουν να εξαγγείλουν τον θάνατο της δημοκρατίας ή να υποκύψουν σε ανιστόρητους αναχρονισμούς περί «κοινοβουλευτικών δικτατοριών». Η δημοκρατία απομυθοποιείται, όχι μόνο θεωρητικά ή προγραμματικά, αλλά και υπαρξιακά, ως μια ξεπερασμένη μορφή ζωής που αδυνατεί πλέον να συντονίσει τη σχέση μας με τον κόσμο. Απέναντι σε αυτή τη διάχυτη και επίκαιρη «δυσφορία», που υποτιμά καίρια το δημοκρατικό μας κεκτημένο, το τελευταίο δοκίμιο του Νικόλα Σεβαστάκη (στις καλαίσθητες εκδόσεις Στερέωμα) δεν στέκεται αποφατικά. Αντιθέτως, συνομιλεί με τις (οξείες) κριτικές της δημοκρατίας απορητικά και συμπεριληπτικά, για να μπορέσει να την υπερασπιστεί κριτικά.

Ο συγγραφέας μάς προσφέρει ένα συνεκτικό πανόραμα των ενστάσεων κατά της νεωτερικής δημοκρατίας: αυτή, ήδη από την ανάδυσή της, θεωρείται θεμελιακά αντιφατική, καθώς έρχεται να συμβιβάσει το γενικό συμφέρον και την ιδιωτική κοινωνία, τον διαδικαστικό τύπο και την ουσιαστική και εξόφθαλμη ανισότητα. Παραμένει, συνεπώς, έκθετη στην υπόσχεσή της ότι θα εκπληρωθεί, ενώ η συναρμογή του πολιτικού καθεστώτος και της κοινωνικής συνθήκης των ηθών (Τοκβίλ), η ανακουφιστική θεραπεία της «ψυχής της πόλεως», μοιάζει να υπονομεύεται εκ των έσω: η μετριοπάθεια, η μεσότητα και ο πραγματισμός του δημοκρατικού λόγου απομειώνουν τα πολιτικά πάθη και ο πολίτης αποσύρεται στο ιδιωτικό του καταφύγιο, όπου συντελείται η πολιτιστική παρακμή του ατομιστή, πλην αλλοτριωμένου, καταναλωτή. Σε αυτό το άνευρο ανθρωπολογικό μοντέλο της αδιαφορίας και της ακοινώνητης – κοινωνικής συμβίωσης ριζώνει η πολιτική εκμετάλλευση και μακραίνει η απόσταση ανάμεσα σε εμάς και τους αντιπροσώπους μας. Ετσι ανθούν ο θυμός και ο φθόνος για τις κοσμοπολίτικες ελίτ και τη left-liberal ελαφρότητα, ο αριστερόστροφος και δεξιόστροφος λαϊκισμός που αναζητεί στον αυθεντικό λαό ή στο περιούσιο έθνος και στον χαρισματικό ηγέτη του το ξέσπασμα και την ταύτιση του δημοκρατικού συναισθήματος, μολονότι, στην ουσία, επιδιώκει την απόλυτη κυριαρχία του. Στην ίδια αντιδημοκρατική πηγή ανατρέχει και ο ριζοσπαστισμός της καθαρής δύναμης και του δήθεν συντακτικού πλήθους των αγανακτισμένων πλατειών ενάντια στο (αστικό) κράτος. Αυτές ακριβώς τις αντιφάσεις και την όψιμη αυτονόμηση του πολιτικού από τις φιλελεύθερες εγγυήσεις και το κράτος δικαίου συλλαμβάνει ο Σεβαστάκης, όπως και την (αχάριστη) υποβάθμιση του φιλελευθερισμού, καθώς σε αυτόν, τελικά, και στην παγκοσμιοποιημένη του εκδοχή καταλογίζονται, δίχως πειστικές απαντήσεις, οι ανισότητες του καιρού μας και η ανασφάλεια των μικροαστικών και λαϊκών στρωμάτων, κοντολογίς η οδυνηρή απώλεια του «κοινού μας κόσμου».

Πολιτισμικός αναθεωρητισμός

Από την άλλη, ο έντονος αυτός αναθεωρητισμός δεν είναι μόνο πολιτικός ή φιλοσοφικός, αλλά και πολιτισμικός. Ο αντιδραστικός ναρκισσισμός και φωτισμένος πεσιμισμός, π.χ. του Μισέλ Ουελμπέκ, ακκίζεται μέσα στη δημοκρατική μας μελαγχολία και βγάζει προκλητικά τη γλώσσα στον δικαιωματισμό και στον φιλελευθερισμό. Αυτή την έξοδο απελπισίας, που βρίσκεται στην άκρη του λόγου των διανοουμένων και των ανθρώπων της τέχνης, φοβάται ο συγγραφέας και μας υπενθυμίζει εύληπτα, στις πυκνές και ωραίες σελίδες του, τρόπους και τόπους της δημοκρατικής μας αφύπνισης, όπως η ρεπουμπλικανική «διόρθωση» του αφηρημένου (νεο)φιλελευθερισμού και η σοσιαλδημοκρατική εγγύηση της κοινωνικής ανοδικότητας, εντός μιας ανοικτής και πλουραλιστικής πρόσληψης του λαού, μακριά από εξιδανικευμένες αφαιρέσεις και ασφυκτικές ιδεολογίες. Στο βιβλίο κρύβεται μια σημαντική παιδαγωγική «εντολή»: η φιλελεύθερη δημοκρατία απαιτεί να είμαστε παρόντες στον πολιτικό μας εαυτό, σαν μια ψυχαναλυτική άσκηση αυτοσυνείδησης. Είναι μια συνεχής εναλλαγή ανάμεσα στον (ψυχρό) κανόνα και τη (θερμή) ανατροπή, τη ρουτίνα της συντήρησης και τις ελευθεριακές στιγμές και προϋποθέτει, πάνω απ’ όλα, την ηθική της επίγνωσης της ίδιας της αξίας της. Αυτή, εξάλλου, φαίνεται να είναι – και για τον Σεβαστάκη – η μόνη μας ακλόνητη βεβαιότητα.

Ο Γ. Καραβοκύρης είναι επίκουρος καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου Νομικής ΑΠΘ

Νικόλας Σεβαστάκης
Ταξίδι στο άγνωστο
Εκδ. Στερέωμα, σελ. 186
Τιμή 13,94 ευρώ