Ο πρώτος θρήνος για την Αλωση

«O θεός, ήλθοσαν έθνη εις την κληρονομίαν σου, εμίαναν τον ναόν τον άγιόν σου [εμίαναν Κύριε]… Εγενήθημεν όνειδος τοις γείτοσιν ημών, μυκτηρισμός και χλευασμός τοις κύκλω ημών. | Εως πότε, Κύριε, οργισθήση εις τέλος, εκκαυθήσεται ως πυρ ο ζήλος σου [έως πότε Κύριε]; Μη μνησθής ημών ανομιών αρχαίων, αλλά βοήθησον ημίν ταχύ και ελέησον ημάς (Θεέ, κατακτήσανε τη χώρα σου άπιστα έθνη, εμίαναν τον ναό σου τον άγιο… Γίναμε όνειδος στους γείτονές μας, εμπαιγμός και χλευασμός στους γύρω μας. Εως πότε, Κύριε, θα οργίζεσαι χωρίς τελειωμό, θα ‘ναι καυτές σαν τη φωτιά οι απαιτήσεις σου;… Μη μας καταλογίσεις αμαρτίες αρχαίες, αλλά βοήθησέ μας γρήγορα και δείξε μας το έλεός σου)». Το «Μέλος της Αλωσης» (O Θεός ήλθοσαν έθνη ήχος πλάγιος δ’) έχει συντεθεί αμέσως μετά την πτώση της Κωνσταντινούπολης από τον τελευταίο μεγάλο μουσικό του Βυζαντίου Μανουήλ Δούκα του Χρυσάφη (ακμή περ. 1440-1465), οικείο των δύο τελευταίων βυζαντινών αυτοκρατόρων.

Τα στοιχεία αυτά εντοπίζουμε στο Κέντρο Ερευνών και Εκδόσεων (e-kere.gr), σε συλλογή του οποίου βρίσκεται η ηχογράφηση. Πρόκειται για τα «Ιστορικά λειτουργικά μέλη» (6ο CD: «Αμωμος – Νεκρώσιμα και επιμνημόσυνα») από τη σειρά των «Συμμείκτων εκκλησιαστικής μουσικής». Εκεί διαβάζουμε σχετικά για το «Μέλος» : «Πρόκειται για ένα θρηνώδες άσμα, επιτάφιο της Μεγάλης Πόλης (και της Μεγάλης Αυτοκρατορίας), και το οποίο θα πρέπει να θεωρηθεί ως η απαρχή των πολυάριθμων μετέπειτα λαϊκών θρήνων για τη χαμένη Βασιλεία. Στην ουσία, πρόκειται για μελοποίηση των πρώτων στίχων… του ΟΗ’ Ψαλμού».

Το μέλος συμπεριλαμβάνεται στο σωζόμενο προσωπικό αυτόγραφο του Μανουήλ Δούκα, μια ογκωδέστατη Ανθολογία της Παλαιάς Παπαδικής (του έτους 1458, Μονή Ιβήρων). Παράλληλα στην ιστοσελίδα του ΚΕΡΕ επισημαίνεται: «Του τόσο σημαντικού αυτού ιστορικού μέλους δεν έχει (ατυχώς) επισημανθεί, παρά την επίμονη έρευνα, μεταγραφή στη Νέα μέθοδο των μεγάλων πατριαρχικών μουσικών και δασκάλων Χουρμουζίου Χαρτοφύλακος και Γρηγορίου πρωτοψάλτου (ούτε και των Αγιορειτών εξηγητών του α’ μισού του 19ου αι.). Ισως γιατί δεν επρόκειτο για ενεργό λειτουργικό μέλος ή, τουλάχιστον, για μέλος κοινής μουσικής Συλλογής ή κοινού μουσικού Βιβλίου, ενώ πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι η ανάμνηση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας ως εθνικού ιστορικού ιδεολογήματος είναι προϊόν της Μεγάλης Ιδέας (μέσα 19ου αι. κ.εξ. ως τη Μικρασιατική Καταστροφή, 1922, με κορύφωση ακριβώς στις αρχές του 20ού αι.)».

Ο ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΤΣΕΤΣΗΣ. Το μέλος – όπως και τα υπόλοιπα του CD – ερμηνεύει ο π. Γεώργιος Τσέτσης, Μέγας Πρωτοπρεσβύτερος του Οικουμενικού Θρόνου, στη μοναδική σύγχρονη μεταγραφή από τον πατριαρχικό μουσικό Μάρκο Βασιλείου. Κατά τον Μανόλη Χατζηγιακουμή, την «ψυχή» του ΚΕΡΕ, στην ερμηνεία αυτή «εξαίρεται λαμπρά ο καθαυτό ελεγειακός χαρακτήρας, η σύστοιχη διαμαρτυρία και επίκληση, χωρίς ωστόσο υπερτονισμούς και, σημαντικό για την περίπτωση, χωρίς ιδεολογικές φορτίσεις». Από την ίδρυσή του το 1994 το Κέντρο Ερευνών και Εκδόσεων στοχεύει κυρίως στην ερευνητική και εκδοτική δράση γύρω από την Εκκλησιαστική Μουσική του Νεότερου Ελληνισμού. Στην πρώτη εντάσσεται η έρευνα στα νεότερα Μουσικά Χειρόγραφα (1453 κ. εξ.), στα Εντυπα Μουσικά Βιβλία (έχει ήδη καταρτισθεί πλήρης ηλεκτρονική Βιβλιογραφία των Μουσικών Εντύπων της περιόδου 1820 – 1920), στην αντίστοιχη δισκογραφία, καθώς και τη συστηματική ηχογράφηση των Εκκλησιαστικών Μελών. Στον εκδοτικό τομέα το ΚΕΡΕ διαθέτει από το 1999 τις μουσικές σειρές – βραβευμένες από την Ακαδημία Αθηνών – «Μνημεία Εκκλησιαστικής Μουσικής» (με 96 ψηφιακούς δίσκους) και «Σύμμεικτα Εκκλησιαστικής Μουσικής» (22 δίσκοι). Εδώ εντάσσεται και η σειρά «Αρχείον Εκκλησιαστικής Μουσικής» με υλικό ζωντανών και άλλων παλαιών ηχογραφήσεων.