«Με φοβίζουν τα σύνορα που χτίζουμε γύρω από το σπίτι μας»

«Προσωπικά με φοβίζουν τα σύνορα που χτίζουμε γύρω από το σπίτι μας, αλλά και γύρω από το ίδιο μας το σώμα (σκεφτείτε: γάντια, μάσκα, ασπίδα)» λέει η ιστορικός και καθηγήτρια στο Κολούμπια των ΗΠΑ Κωνσταντίνα Ζάνου, εξειδικευμένη στην ιστορία της Μεσογείου, αλλά και στην ιδιοσυγκρασία των λαών της γεωγραφικής μας «γειτονιάς». Εξηγεί ότι από την πανδημία που άλλαξε τη ζωή και τη συμπεριφορά των κατοίκων ολόκληρου του πλανήτη τη φοβίζει σήμερα κυρίως η αβεβαιότητα, η οποία όμως και δημιουργεί τις συνθήκες για «να γίνουμε πιο σεμνοί και να επιστρέψουμε σε έναν νέο ουμανισμό». Παρακάτω αναλύει τις σκέψεις της μιλώντας στα «ΝΕΑ»:

Τι ξεχωρίζει τη νέα πανδημία που μαστίζει τον πλανήτη σε σύγκριση με παλαιότερες υγειονομικές κρίσεις;

Οι πανδημίες είναι αναπόσπαστο μέρος της ανθρώπινης ιστορίας. Βρίσκουν χώρο ανάπτυξης εκεί που η ανθρώπινη ιστορία συναντά την πλανητική. Ερχονται ως διορθωτικές παρεμβάσεις για να εξισορροπήσουν την ανθρώπινη παρουσία πάνω στη γη, κυρίως σε ό,τι αφορά τον υπερπληθυσμό και το ενεργειακό αποτύπωμα. Οι άνθρωποι έζησαν και στο παρελθόν άπειρες φορές – σχεδόν συνέχεια – σε εποχές όπου έβλεπαν τον κόσμο τους να γκρεμίζεται και να γεννιέται ένας άλλος, άγνωστος σε αυτούς. Και επιβίωσαν. Ετσι κι εμείς. Ζούμε ακόμα μέσα στην ιστορία και υπομένουμε τις αλλαγές της.

Ποτέ, ωστόσο, στην ιστορία της ανθρωπότητας δεν έχουν ληφθεί τέτοιες δραστικές παρεμβάσεις στη ζωή των πληθυσμών στο όνομα της υγείας σε τέτοια κλίμακα και σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα. Η απάντηση αυτή οδηγείται από μια φαντασίωση ελέγχου. Οτι μπορούμε όχι μόνο να διαχειριστούμε την πανδημία αλλά να την ελέγξουμε εντελώς ή ακόμα και να της κηρύξουμε έξωση από το σπίτι μας. Επειδή αυτή η αντίδραση είναι πρωτοφανής, πρωτοφανείς θα είναι και οι συνέπειές της – κοινωνικές, πολιτικές και οικονομικές.

Κάτι άλλο ιδιαίτερο της εποχής μας είναι ο ρόλος του κράτους σε σχέση με τα ανθρώπινα σώματα. Ποτέ άλλοτε στο παρελθόν τα κράτη δεν είχαν αναλάβει σε τέτοιον βαθμό την ευθύνη για την υγεία των πολιτών τους. Η υγεία του «πολιτικού σώματος» (κυριολεκτικά και μεταφορικά) αναδεικνύεται ως ρυθμιστής πολιτικής εξουσίας. Βέβαια, το ποια από τα ανθρώπινα σώματα είναι πολιτικά σημαντικά και θεωρούνται ότι αξίζουν υγείας και προστασίας, είναι μια άλλη ιστορία. Kάθε βράδυ περιμένουμε με αγωνία την καταμέτρηση των νεκρών μας, ενώ την ίδια στιγμή μένουν αμέτρητα και ανώνυμα τα πτώματα τόσων μεταναστών στη Μεσόγειο.

Ομως τι συμβαίνει τελικά στις κοινωνίες ύστερα από τις κρίσεις λιμών και πανδημιών; Τι πρέπει να περιμένουμε;

Δεν μπορώ να φανταστώ για παράδειγμα πώς θα είναι η Νέα Υόρκη όταν γυρίσω. Το σπίτι μου βρίσκεται στη συμβολή δύο γειτονιών, του Harlem (ιστορική συνοικία, φτωχή και με κάκιστες δομές υγείας) και του Morningside Heights (η λευκή πλούσια συνοικία γύρω από το πανεπιστήμιο του Columbia, με εξαιρετικά νοσοκομεία και λοιπές υπηρεσίες). Ενώ η μια συνοικία παρουσιάζει τα υψηλότερα ποσοστά ανεργίας και θανάτων από Covid-19 σε όλο το Manhattan, η άλλη έχει ελάχιστα ως καθόλου. Πώς θα συμβιώνουν αυτές οι δύο γειτονιές η μια δίπλα στην άλλη; Υπήρχαν βεβαίως και τώρα τεράστιες ανισότητες, αλλά τα σύνορα ανάμεσα στις συνοικίες έγιναν πια πορώδη. Μήπως θα γυρίσουμε και πάλι στη Νέα Υόρκη του ’70 και του ’80, όπου τα σύνορα ανάμεσα στους δρόμους ήταν αδιάβατα και δεν μπορούσες να περπατήσεις σε κάποιες περιοχές από τον φόβο;

Αυτά φαίνεται ότι είναι τα νέα «σύνορα» του φόβου. Ο ιός του φόβου μοιάζει ίσως πιο απειλητικός από εκείνον της πανδημίας;

Τόσο οι κοινωνίες όσο και τα άτομα αντιμετωπίζουν τις ισχυρές κρίσεις με το πολιτισμικό και συνειδησιακό απόθεμα που διαθέτουν. Αλλά ο φόβος είναι ένα ισχυρό οξύ που μπορεί να διαλύσει τις πολιτισμικές επιστρώσεις των κοινωνιών. Η ιστορία των μεσογειακών κοινωνιών επί αιώνες, στη μακρά διάρκεια ήταν δεμένη με τον φόβο. Φόβος των επιδρομών, της ανομβρίας και της πείνας, των επιδημιών, των πολέμων. Αλλαξαν πολλές φορές σχήμα και επικυριάρχους. Αν μιλάμε για μεσογειακό πολιτισμό είναι «εκείνο που έμεινε». Και αυτή πανδημία αντιμετωπίστηκε από κάθε κοινωνία με τα δικά της πολιτισμικά αποθέματα, αλλά θα δημιουργήσει και καινούργια, δηλαδή «αυτό που θα μείνει».

Σ’ αυτό το πλαίσιο λοιπόν, ξεχωρίζουν οι αντιδράσεις ή οι μέθοδοι επικοινωνίας στην περιοχή της Μεσογείου;

Θα έλεγα πως υπάρχουν κάποια χαρακτηριστικά που είναι ιδιαίτερα των θαλάσσιων κοινωνιών και χώρων. Για παράδειγμα, τα πολλά νησιά και η μεγάλη κινητικότητα ανάμεσα στις διαφορετικές ακτές. Το πρώτο σημαίνει εύκολο αποκλεισμό και επομένως έλεγχο (της υγείας στη συγκεκριμένη περίπτωση). Σκεφτείτε τα λαζαρέτα ή τα νησιά αποκλεισμού των «υγειονομικώς επικινδύνων» (Σπιναλόγκα, Λέρος). Είναι όλα εφευρέσεις της Μεσογείου. Από την άλλη, η μεγάλη κινητικότητα σημαίνει στις μέρες μας και ψηλότερα τείχη. Αυτή η ένταση μεταξύ κινητικότητας και αποκλεισμού χαρακτηρίζει ανέκαθεν τη Μεσόγειο και τώρα γίνεται ακόμα πιο έντονη.

Το άλλο που ξεχωρίζει την περιοχή της Μεσογείου είναι η ζωντανή παρουσία των ανθρώπων στον δημόσιο χώρο. Δύσκολα μπορείς να καταργήσεις τις πλατείες στην Ελλάδα και στην Ισπανία, και το είδαμε αυτό με την πρώτη χαλάρωση των μέτρων. Τέλος, νομίζω πως οι κοινωνίες της Μεσογείου, λόγω της παρατεταμένης οικονομικής κρίσης και της μεγάλης ανεργίας, έχουν μάθει να συμβιώνουν με την αβεβαιότητα και την ανασφάλεια πολύ περισσότερο απ’ ό,τι άλλες κοινωνίες. Τώρα, επομένως, είναι κι αυτές που φοβούνται λιγότερο.

Εσείς τι φοβάστε πιο πολύ;

Την αίσθηση της μη προβλεψιμότητας, η αίσθηση δηλαδή ότι δεν μπορώ να ελέγξω έστω και λίγο τα πράγματα. Ο φιλόσοφος Edgar Morin μάς λέει πως η πανδημία αυτή είναι μια καλή ευκαιρία για να συμφιλιωθούμε με την αβεβαιότητα, που ενώ είναι εγγενής στην ανθρώπινη ύπαρξη, την έχουμε απωθήσει λόγω υπερβολικής έπαρσης για τα κατορθώματα του πολιτισμού μας. Ευκαιρία, λέει, να γίνουμε πιο σεμνοί και να επιστρέψουμε σε έναν νέο ουμανισμό. Συμφωνώ, αλλά παρ’ όλα αυτά φοβάμαι.

Με φοβίζουν επίσης τα σύνορα που χτίζουμε γύρω από το σπίτι μας, αλλά και γύρω από το ίδιο μας το σώμα (σκεφτείτε: γάντια, μάσκα, ασπίδα). «Το σύνορο είναι πια η επιδερμίδα μας», διάβασα κάπου.

Αλλά και σε επίπεδο κρατών, το Ισραήλ, οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Ευρωπαϊκή Ενωση έχουν επαναφέρει την αντίληψη των συνόρων ως μιας ιερής γραμμής που όσοι την περνούν τιμωρούνται όχι μόνο με τεχνικές ελέγχου αλλά και με τεχνικές θανάτου. Νομίζω είναι η πρώτη φορά μετά την πτώση του τείχους του Βερολίνου που γυρνάμε σε μια τέτοια αντίληψη, και αυτή δεν μπορεί παρά μόνο να εντατικοποιηθεί με την πανδημία – τεράστια ειρωνεία, βέβαια, αφού ο ιός σύνορα δεν γνωρίζει.

Φαίνεται ότι η επιδημία του κορωνοϊού οδηγεί τα πάντα ολοταχώς μέσα στην ψηφιακή εποχή. Αποτελεί κίνδυνο μια «επόμενη ημέρα» μέσα στο Διαδίκτυο ή μια ευκαιρία για να οργανωθούμε λίγο ψηφιακά; Το μέλλον της εκπαίδευσης είναι ψηφιακό;

Τα πανεπιστήμια, φαίνεται ήδη από τις πολλές απολύσεις που γίνονται, θα εργάζονται από δω και μπρος με μειωμένο προσωπικό και με χειρότερες συνθήκες εργασίας. Από την άλλη, στην προσπάθειά τους να μη χάσουν φοιτητές και δίδακτρα θα πιέζουν για όλο και περισσότερες καινοτομίες, κυρίως στον χώρο της ψηφιακής διδασκαλίας. Νομίζω ότι οι εκπαιδευτικοί θα γίνουν πιο ευέλικτοι στον τομέα αυτό, αλλά δεν πρόκειται, έχω την αίσθηση, να χαθεί η σωματικότητα της εκπαίδευσης. Τα σχολεία και οι πανεπιστημιουπόλεις είναι κυρίως χώροι κοινωνικής συναναστροφής, παιχνιδιού, έρωτα, πολιτικής κινητοποίησης, και πολλών άλλων πραγμάτων που δεν γίνονται μέσω Zoom.

Βλέπετε ελπίδα για τον επόμενο χρόνο; Πώς θα είναι η «επόμενη ημέρα»;

Παρατηρούμε μια τεράστια παραγωγή γνώσης και σκέψης μέσα σε ένα εξαιρετικά συμπυκνωμένο διάστημα. Και δεν αναφέρομαι μόνο στον τομέα της ιατρικής επιστήμης. Αναφέρομαι στα κείμενα που γράφονται καθημερινά από φιλοσόφους, ιστορικούς, λογοτέχνες, κοινωνικούς και πολιτικούς επιστήμονες. Αναφέρομαι στα Zoom-πηγαδάκια σκέψης που διαμορφώνονται ανάμεσα σε παρέες. Αναφέρομαι στα σεμινάρια και τις συζητήσεις που καθημερινά πολλαπλασιάζονται. Η νέα αυτή κατάσταση μας κάνει να ξανασκεφτούμε πολλά πράγματα τα οποία θεωρούσαμε ως δεδομένα. Εγώ σκέφτομαι, για παράδειγμα, την έννοια της κινητικότητας, πώς από προνόμιο μεταλλάχτηκε μέσα σε λίγες μέρες σε συνθήκη που αναγκάστηκαν να υπομένουν οι λιγότερο προνομιούχοι, όσοι δεν έχουν την πολυτέλεια να ταμπουρωθούν στα σπίτια τους, οι λεγόμενοι «essential workers». Αλλά και γενικότερα, σε εποχές που οι κοινωνίες βιώνουν την κατάρρευση οικείων συστημάτων και τρόπων σκέψης και ζωής, γεννιούνται τέρατα, αλλά γεννιούνται και ελπίδες και καινούργια οράματα και αξίες. Με αυτή την έννοια, οι πανδημίες μπορούν να γίνουν εργαστήρια κοινωνικής και γνωσιακής καινοτομίας, και ευκαιρίες για ολική αναδιάρθρωση των συστημάτων υγείας και γενικότερα της σχέσης που διέπει τα ανθρώπινα σώματα με την πολιτική εξουσία.

Συζητώντας τα αυτά, αναρωτιέμαι πραγματικά πώς θα είναι οι πρώτες ημέρες του φθινοπώρου…

Ναι, ας αναλογιστούμε: πόσο κλειστές είναι πράγματι οι έγκλειστες ζωές μας; Εγώ προσωπικά τώρα είμαι πιο συνδεδεμένη από ποτέ. Για παράδειγμα, σεμινάρια ή επαγγελματικές συναντήσεις που διαδραματίζονται στην Αθήνα ή στη Νέα Υόρκη, και στα οποία άλλοτε δεν θα μπορούσα να συμμετάσχω λόγω της φυσικής απόστασης, τώρα με καλούν να είμαι παρούσα μέσα από το σαλόνι του σπιτιού μου. Οι αποστάσεις έχουν δηλαδή εξανεμιστεί.

Μέσα στη νέα αυτή κατάσταση, ο ιδιωτικός χώρος του σπιτιού μας έχει μεταμορφωθεί σε ένα παράθυρο κυβερνοεπιτήρησης, έχει χάσει δηλαδή πια την ιδιωτικότητά του. Βέβαια, ας μην ξεχνάμε πως υπάρχουν ακόμα πολλοί άνθρωποι που δεν έχουν την «πολυτέλεια» να υπάρχουν μέσα από κωδικούς, pixels, τραπεζικούς λογαριασμούς ή προφίλ στα κυβερνοσυστήματα. Είναι οι μη καταγεγραμμένοι, οι undocumented, όσοι υπάρχουν και βγάζουν τα προς το ζην μόνο ως φυσικές μονάδες, μέσα από το σώμα τους. Αυτοί θα είναι και οι πιο ευάλωτοι στη νέα εποχή.