Το «άγνωστο» αρχείο του Φίλιπ Ροθ

Πόσο καλά ξέρουμε τον Φίλιπ Ροθ; Πάρα πολύ καλά; Ή όχι αρκετά καλά; O συγγραφέας έφυγε πριν από δύο χρόνια, στις 22 Μαΐου, και τα 27 μυθιστορήματά του – τόσο προσωπικά – αποτελούν τη μεγαλύτερη πηγή πληροφοριών για τον ίδιο. Για τις εμμονές του, τις άμυνές του, το πώς επεξεργάστηκε τον κόσμο. Οι τελευταίες δεκαετίες του Ροθ, έως τη λήξη της συγγραφικής του καριέρας το 2011, ήταν εκπληκτικά παραγωγικές και του διασφάλισαν τη θέση του στο μεταπολεμικό πάνθεον των αμερικανών μυθιστοριογράφων μαζί με τους Σολ Μπέλοου, Τζον Απντάικ, Τόνι Μόρισον, Ντον ΝτεΛίλο.

ΤΟ ΚΡΥΦΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ. Ομως αυτό παραμένει ένα κλάσμα του συνολικού γραπτού έργου του. Οπως διαπιστώνει ο φιλέρευνος συγγραφέας-φιλόλογος Τζέσι Τιτς, μέσα στο αρχείο του αμερικανού συγγραφέα υπάρχει ένα κρυφό έργο του. Πολύτιμο και ανεξάντλητο σε στοιχεία για να τροφοδοτήσει πολλών ειδών μελέτες και διδακτορικές διατριβές γύρω από τον Φίλιπ Μίλτον Ροθ. Είναι το αρχείο των επιστολών του και των προσωπικών του σημειώσεων, το οποίο είναι διάσπαρτο σε πανεπιστημιακές βιβλιοθήκες. Και η ύπαρξή του είναι γνωστή κυρίως στους αρχειοθέτες. Ο Τζέσι Τιτς υποστηρίζει στο tabletmagazine.com ότι είναι ένα ακαταμάχητο θησαυροφυλάκιο κρυφής γνώσης που υπόσχεται σε όσους έχουν την περιέργεια να το ερευνήσουν στενότερη επαφή με τον Φίλιπ Ροθ. Η επίσκεψη του ερευνητή στα έγγραφα του Ροθ και στην ανάγνωση των προσωπικών επιστολών του – τακτοποιημένες, δακτυλογραφημένες προσεκτικά, με σημεία στίξης, γεμάτες με πικάντικο χιούμορ – δεν προκαλούν τη συνήθη κόπωση που προκύπτει από ανάλογες προσεγγίσεις αρχειακού υλικού.

Μέσα στον ωκεανό των αρχείων του Ροθ που φυλάσσονται στη Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου βρίσκεται ένα βουνό από πρωτόλεια έργα του. Αλλη μια απόδειξη για τη διά βίου γραφομανία του και την πεισματική τελειομανία του.

Γύρω από το σώμα των επιστολών του Ροθ, μέρος από τις οποίες ο Τιτς εντόπισε και στη βιβλιοθήκη του Γέιλ, οι εκπλήξεις αφθονούν. Αναδύεται η πολύπλοκη φιλία του με τον Τζον Απντάικ. Η αξιοσημείωτη γενναιοδωρία του στους νεότερους συγγραφείς, τους οποίους υποστήριξε και ενθάρρυνε. Ακόμη και έναν πένητα συγγραφίσκο άφησε να κοιμάται στο στούντιό του για αρκετούς μήνες, εντελώς δωρεάν.

«ΠΙΟ ΚΟΝΤΑ ΜΑΣ». Η ανάγνωση των επιστολών του Ροθ τον φέρνει πιο κοντά μας. Εκείνον που απέφευγε να δίνει στοιχεία του βίου του στη δημοσιότητα επειδή δεν ήθελε να τροφοδοτεί τη δημοσιογραφική μηχανή σχολιασμού. Αυτό που βλέπει ο αναγνώστης των επιστολών του δεν είναι πάντα όμορφη θέα. Ωστόσο μια σκληρή, ειλικρινής ματιά εξακολουθεί να είναι σωτήρια. Κάποια μέρα, ίσως, κάποιος αποφασιστικός επιχειρηματίας εκδότης θα συλλέξει αυτές τις επιστολές, εκατοντάδες, ίσως χιλιάδες. και κάποιες να τις επιλέξει. Θα ήταν μια θαυμάσια πρόκληση. Αυτή είναι και μια προειδοποίηση – ή μια πρόκληση – για τους μελλοντικούς μελετητές του Ροθ. «Νομίζεις ότι μπορείς να με βρεις;» φαίνεται να λέει ο Ροθ. «Ξέχνα το».

Τα λάθη των βιογράφων

Ο Ροθ είχε τις δικές του συμβουλές για βιογράφους. Προειδοποιεί για τις απλουστεύσεις, τις αποστειρωμένες παρορμήσεις. Οι συγγραφείς είναι ιδιότροποι. Η φύση τους είναι το «ακάθαρτο»· ένας αδίστακτος βιογράφος θα μπορούσε να αντιμετωπίσει αυτές τις «ακαθαρσίες», αλλά παραμένει το πρόβλημα της ερμηνείας. Προωθούμε, εξιδανικεύουμε, παραβλέπουμε, παρερμηνεύουμε. Το να κάνεις λάθος στους ανθρώπους είναι δεύτερη φύση.

Ο καλός του εαυτός

Κατά κάποιον τρόπο, η πιο σκοτεινή πλευρά του Ροθ – ο θυμός του, η αυτοαπέχθειά του και ο ναρκισσισμός  – μπήκε στα μυθιστορήματά του, ενώ ο καλύτερος από αυτόν – η συμπάθεια και η παράκλησή του – μπήκαν στην αλληλογραφία του. «Ο Φίλιπ Ροθ έχει στην πραγματικότητα τα πάντα εκτός από ένα πράγμα: ένα γενναιόδωρο πνεύμα» έγραψε κάποτε ο κριτικός Τζόζεφ Επστάιν. Κάποιος μπορεί σίγουρα να πάρει αυτή την εντύπωση από τα μυθιστορήματα του Ροθ, αλλά τα γράμματά του διαψεύδουν την κατηγορία. Ο Ροθ απολάμβανε να φανεί χρήσιμος και γενναιόδωρος. Απλά δεν διοχέτευσε αυτή τη γενναιοδωρία, αυτή τη μεγαλοπρέπεια του πνεύματος στη μυθιστοριογραφία του και δεν ήταν ποτέ μέρος της νηφάλιας και εκφοβιστικής δημόσιας προσωπικότητάς του. Στιγμές τρυφερότητας στον Ροθ είναι σαν πράξεις καλοσύνης στο μετρό της Νέας Υόρκης: σπάνιες, και πιο εκπληκτικές για να είναι σπάνιες. Η μεγάλη αποκάλυψη των επιστολών του Ροθ φανερώνει ότι ήταν ένας γενναιόδωρος, συμπονετικός, ευγενικός φίλος. Μεγαλύτερη συμπάθεια έδειξε μάλιστα σε φίλους που βρίσκονταν σε μπελάδες: καταθλιπτικοί, κατατροπωμένοι ή απλά κολλημένοι.