Ενα πολύ ανταγωνιστικό επάγγελμα

Η τέχνη είναι ένα πολύ ανταγωνιστικό επάγγελμα. Ανέκαθεν ήταν. Επειδή δεν συνιστά βασική ανάγκη. Βασική ανάγκη είναι το φαγητό, αν ο άνθρωπος δεν έχει να φάει δεν θα σκεφτεί να γίνει καταναλωτής καλλιτεχνικών προϊόντων. Κι αν υποθέσουμε ότι έχουμε βρει τρόπο να καλύψουμε το ζήτημα της τροφής, υπάρχουν διάφορες άλλες ανάγκες που προηγούνται της τέχνης. Η ένδυση, η υπόδηση, η υγεία έχουν προτεραιότητα. Στις καταναλωτικές κοινωνίες, εξάλλου, υπάρχουν διάφορες προτεραιότητες. Για κάποιους προτεραιότητα είναι τα ταξίδια, για άλλους το αλκοόλ…

Κάποια στιγμή, ασφαλώς, φτάνουμε και στα έργα τέχνης, η ζήτηση των οποίων είναι ενταγμένη στην καθημερινότητά μας. Για κάποιους είναι αναγκαιότητα, για άλλους είναι αραιή συνήθεια. Κάποιοι ζουν καλλιτεχνικά, θέλουν να συμμετέχουν στα πάντα. Κάποιοι άλλοι είναι πολύ επιλεκτικοί. Ορισμένοι έχουν πολύ συγκεκριμένα γούστα, υψηλό κριτήριο, αυστηρότητα. Κάποιοι άλλοι βολεύονται με ευκολίες.

Είναι μυστήριο πράγμα η τέχνη. Το σίγουρο είναι ότι οι κοινωνίες μας έχουν πολλούς καλλιτέχνες, που πολλές φορές ξεχνούν ότι η τέχνη είναι πολύ ανταγωνιστικό επάγγελμα. Στα χρόνια του μεσαίωνα, και στην Αναγέννηση, ο ανταγωνισμός ήταν μεγάλος επειδή η συντήρηση των τεχνών ήταν υπόθεση των πλουσίων. Οι καλλιτέχνες ήταν στις αυλές, συχνά ανέχονταν πολλά για τη δημιουργική επιβίωση.

Σήμερα, πιστεύεται ευρέως ότι θα έπρεπε η καλλιτεχνική εργασία να επιδοτείται από το κράτος. Θα έπρεπε να πωλείται σε όποιον αγοράζει, αλλά να επιδοτείται είναι ζήτημα. Γενικώς είναι θέμα το νταραβέρι των καλλιτεχνών με την εξουσία, επειδή η εξουσία που σήμερα θα τους ταΐσει, αύριο θα τους χρησιμοποιήσει. Κι οι καλλιτέχνες πρέπει να είναι ελεύθεροι και ανεξάρτητοι. Ευρηματικές ενοχλητικές αλογόμυγες. Οχι δημόσιοι υπάλληλοι. Ας έχει κόστος. Ετσι κι αλλιώς η πραγματική καλλιτεχνική δημιουργία έχει κόστος.

Ξέρω μερικές περιπτώσεις καλλιτεχνών που πλήρωσαν ακριβά αυτό το κόστος. Στα χρόνια των σταλινικών διώξεων, στην άλλοτε ΕΣΣΔ, και αργότερα, πέθαναν, διώχθηκαν ή αποκλείστηκαν χιλιάδες υπερασπίζοντας την καλλιτεχνική ανεξαρτησία τους – από την Αχμάτοβα και τον Βαρλαάμ Σαλάμοφ μέχρι τον Σοστακόβιτς και τον Σολζενίτσιν. Και αργότερα, τα ίδια: κινηματογραφιστές όπως ο Ταρκόφσκι ή ο Σεργκέι Παρατζάνοφ είδαν κι έπαθαν πολλά όταν η τέχνη τους απλώς θεωρήθηκε μακράν του κυρίαρχου μοντέλου.

Στην Ελλάδα, πολλές καλλιτεχνικές πρωτοπορίες πολεμήθηκαν από τα κατεστημένα. Ο Σκαλκώτας, για παράδειγμα, ήταν στο στόχαστρο των βολεμένων στα πόστα συναδέλφων του ως ακαταλαβίστικος και ιδιόμορφος, σχεδόν τρελός – και πέθανε περιφρονημένος, ξεχασμένος. Στο μεταπολιτευτικό σινεμά, όταν οι ταινίες παράγονταν απολύτως στο πλαίσιο του Ελληνικού Κέντρου Κινηματογράφου, κυριαρχούσε αυτό που ο κριτικός Γιώργος Μπράμος είχε αποκαλέσει «συνδικαλιστική εκδοχή της ελευθερίας». Οσοι καλλιτέχνες δεν υπηρετούσαν το κυρίαρχο αισθητικό, πολιτικό και συνδικαλιστικό μοντέλο του προοδευτισμού (όπως π.χ. ο Σταύρος Τορνές), έζησαν περιφρονημένοι στην απόλυτη φτώχεια. Εμειναν οι μνήμες τους επειδή η τέχνη τους είχε σπίθα, αλήθεια, πάθος, ανεξαρτησία και ελευθερία.

Πολλοί από τους καλλιτέχνες που σήμερα διαδηλώνουν για υποστήριξη από το κράτος, λόγω των συνεπειών της πανδημίας, είναι βέβαιο ότι έχουν αναλάβει το κόστος που αντιστοιχεί στη δύσκολη επιλογή τους. Αξίζει να στηριχθούν. Αλλά χρειάζεται να θυμούνται, όταν αυτό περάσει, ότι η τέχνη είναι πολύ ανταγωνιστικό επάγγελμα. Κι ότι αυτό που ξεχωρίζει είναι η ατίθαση, δημιουργική ατομικότητα. Οχι η συνδικαλιστική εκδοχή της ελευθερίας.