Πέλος Κατσέλης

Θα μου επιτρέψετε και πάλι να αναφερθώ σε γεγονότα που ήμουν αυτόπτης και αυτήκοος μάρτυρας. Μετά τη Μεταπολίτευση ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, τουλάχιστον για τους πλησιέστερους σ’ αυτόν, αλλά και τους πολιτικούς του συνοδοιπόρους και αντιπάλους, ήταν ένας καινούργιος άνθρωπος. Μπορεί κανείς να αντιληφθεί την πολιτική σκοπιμότητα της νομιμοποίησης του ΚΚΕ, αλλά δεν μπορεί παρά να εκπλαγεί για μια τελείως νέα ματιά πάνω στα πολιτιστικά πράγματα. Υπήρχε, βέβαια, η πληροφορία πως ο αυτοεξόριστος Θεοδωράκης στο Παρίσι τον είχε επισκεφθεί, όπως και τον Κωνσταντίνο Μητσοτάκη, και ανάμεσα στα πολιτικά προβλήματα, δίχως άλλο, είχαν τεθεί για το μέλλον μιας άλλης Ελλάδας και θέματα και προβλήματα πολιτισμού.

Την ίδια εποχή βρισκόταν στο Παρίσι και ο Ανδρέας Ανδριανόπουλος, παντρεμένος με μια κυρία, στέλεχος της Ανανεωτικής Αριστεράς. Ετσι, στην πρώτη μεταπολιτευτική κυβέρνηση Καραμανλή, υπουργός Πολιτισμού ορκίστηκε ο Ανδριανόπουλος, με εντολή να δημιουργήσει θεσμούς ανάλογους με αυτούς που λειτουργούσαν στο Παρίσι, και μάλιστα κατά τη διάρκεια αλλά και μετά την Πολιτιστική Επανάσταση του Μάη του 1968.

Γενικός γραμματέας του υπουργείου Πολιτισμού διορίστηκε ο αείμνηστος Παύλος Χατζηθωμάς, ο πρώτος Ελληνας που είχε σπουδάσει στη Γαλλία και είχε μεταπτυχιακό στην Πολιτιστική Πολιτική και Οργάνωση.

Ετσι, το 1975 ο Ανδριανόπουλος διόρισε μια Επιτροπή Εμπειρογνωμόνων για τη θεατρική πολιτική και, κυρίως, για να δημιουργηθεί, ανάλογη με το γαλλικό μοντέλο, θεατρική αποκέντρωση, αλλά και να γίνει μελέτη του νέου θεσμού των θεατρικών επιχορηγήσεων, επίσης επιτυχημένος θεσμός της Γαλλίας.

Ο Χατζηθωμάς, που ορίστηκε πρόεδρος αυτής της Επιτροπής και ανέλαβε και την οργάνωση του θεσμού, αλλά και την επάνδρωσή του με πρόσωπα του θεατρικού πολιτισμού, απευθύνθηκε, και αποδέχθηκαν, καλλιτέχνες και θεωρητικοί που, στην πλειοψηφία τους, ανήκαν στην Αριστερά. Η σύνθεση αποτελούνταν από όλες τις ειδικότητες της θεατρικής διαδικασίας.

Τους θεατρικούς συγγραφείς εκπροσωπούσε ο πρύτανης τότε της δραματουργίας μας, ο Αλέκος Λιδωρίκης (το πρώτο του δράμα «Λόρδος Βύρων» είχε ανέβει το 1933 στο Εθνικό Θέατρο από τον Φώτο Πολίτη), και ήταν ακόμα ο Νίκος Τζόγιας (που ξεκίνησε ως ηθοποιός του Κουν, έγινε πρωταγωνιστής του Μουσούρη και αργότερα τραγωδός του Εθνικού, αλλά και στέλεχος του ΕΑΜ), ο Σάββας Χαρατσίδης (έξοχος σκηνογράφος, ενδυματολόγος και ζωγράφος), ο Πέλος Κατσέλης (μαθητής του Φώτου Πολίτη και άλλα που θα μας απασχολήσουν παρακάτω), ο κριτικός της «Αυγής» και αργότερα της «Καθημερινής» Στάθης Δρομάζος (Μακρονησιώτης), ο μουσουργός, ακαδημαϊκός Μενέλαος Παλλάντιος (ο συνθέτης που είχε μελοποιήσει τον αντιστασιακό θούριο «Στ’ άρματα, στ’ άρματα, εμπρός στον αγώνα») και η ταπεινότης μου, κριτικός στο «Βήμα», μεταφραστής αρχαίων τραγωδιών, γιος εξορίστου και χωρίς πιστοποιητικό πολιτικών φρονημάτων.

Γιατί αναφέρομαι σ’ όλα αυτά, ενώ το θέμα μου είναι ο Κατσέλης; Εν πρώτοις, για να τονίσω τη βούληση εκείνης της κυβέρνησης (όπου στο υπουργείο Παιδείας γραμματέας ήταν ο Παπανούτσος και σύμβουλοι ο Μαρωνίτης, ο Χουρμουζιάδης, ο Δημήτρης Τσάτσος) να συμπορευτεί ο πληγωμένος από τη χολέρα της τυραννίδος τόπος με τους προχωρημένους ευρωπαϊκούς θεσμούς.

ΠΡΩΤΑ ΤΟ ΗΘΟΣ. Οταν έφτασαν οι φάκελοι με τις υποψηφιότητες των θιάσων που ζητούσαν είτε επιχορήγηση είτε το δικαίωμα να αναλάβουν Περιφερειακό Ημικρατικό Θέατρο (θεσμός πριν από τα ΔΗΠΕΘΕ), ο Κατσέλης έθεσε έναν όρο, πριν δεχθεί να εξετάσουμε τις προτάσεις ρεπερτορίου και φιλοσοφίας των υποψηφίων. Είπε: «Πρώτα θα εξετάσουμε το επαγγελματικό και το γενικότερο ΗΘΟΣ των υποψηφίων. Δεν μπορείς να βιοπορίζεσαι με χρήματα του ελληνικού λαού και να χρωστάς στην Εφορία, να χρωστάς στους ηθοποιούς, να χρωστάς στο Σωματείο και να έχεις εκτεθεί ως βίαιος ή και χυδαίος εργοδότης και συνάδελφος». Ηταν μια γενναία και τίμια φωνή ενός υψηλών αξιών καλλιτέχνη και πολίτη.

Ο Κατσέλης εξελέγη και επανειλημμένα δημοτικός σύμβουλος στον Δήμο Νέας Σμύρνης, όπου στο σπίτι του, στον κάτω όροφο, με την πατροπαράδοτη προσφυγική αυλή με την κληματαριά, έδρευε η Δραματική Σχολή του, μια από τις πλέον παραγωγικές σχολές που χάρισε στην πατρίδα έξοχους επαγγελματίες και αριστούχους ηθοποιούς (ενδεικτικά και μόνο αναφέρω τη Νίκη Τριανταφυλλίδη, τον Βόγλη, την Αρβανίτη, τον Καταλειφό, την Μπεμπεδέλη, τον Λιβαθινό, τον Μαρμαρινό, τον Λεμπεσόπουλο, τον μετέπειτα θεατρικό συγγραφέα Παναγιώτη Μέντη και πολλούς άλλους).

Μετά από εκείνη την εμπειρία του «απόλυτου» Κατσέλη στην Επιτροπή, βρέθηκα αργότερα πρόεδρος της νομοθετημένης Επιτροπής που εξετάζει τους τελειόφοιτους των ιδιωτικών δραματικών σχολών, ώστε να καταστεί το πτυχίο τους ισότιμο με την Κρατική Σχολή (του Εθνικού Θεάτρου).

Ο Κατσέλης είχε δασκάλους, κυρίως τη μεγάλη Κυρία και σύζυγό του Αλέκα και τον μέγιστο Μάνο Κατράκη. Οι εξετάσεις της χρονιάς εκείνης ήταν άψογες και όταν, κατά τον νόμο, έπρεπε να βαθμολογηθούν οι υποψήφιοι, ως πρόεδρος πρότεινα να ξεκινήσουμε από τον υποψήφιο που, κατά τη γνώμη μας, θα έπαιρνε άριστα και εν συνεχεία να κλιμακώσουμε τη βαθμολογία. Πρότεινα έναν υποψήφιο που, εκτός από μένα, και οι άλλοι της Επιτροπής (Δημήτρης Παπαμιχαήλ, Βασίλης Ζιώγας, Ελένη Χαλκούση) συμφωνούσαν πως ήταν ο καλύτερος και τότε ο αείμνηστος Δάσκαλος μας αιφνιδίασε: «Σας ξεγέλασε ο απατεώνας», είπε, «είναι επιμελής σπουδαστής, αλλά χωρίς εσωτερικό πλούτο, κοπιάρει τους δασκάλους. Είναι μίμος». Και είχε δίκιο, ο ηθοποιός εκείνος δεν έκανε σπουδαία πράγματα στην καριέρα του.

Τρίτο παράδειγμα του ήθους του Κατσέλη: όταν ο δάσκαλός μου Δημήτρης Ροντήρης έκλεισε τη Σχολή που είχε ιδρύσει και κάποιοι σπουδαστές έμειναν ξεκρέμαστοι, τους συμβούλεψε να πάνε και να δώσουν κατατακτήριες εξετάσεις στη Σχολή του Κατσέλη, του μόνου που εκτιμούσε ως δάσκαλο. Ενας σπουδαστής προσήλθε και, εξεταζόμενος, έπαιξε τον μονόλογο του Αγγελιαφόρου των «Περσών». Ενας μακαρίτης, τότε δάσκαλος της Σχολής, παλιός μαθητής του Ροντήρη, είπε φωναχτά «Ροντηράκι», με υποτιμητικό τρόπο και για δάσκαλο και για σπουδαστή. Ο σπουδαστής, ο Θωμάς Κινδύνης, σταμάτησε και είπε «δεν θα συνεχίσω όταν λοιδορείται ο Δάσκαλός μου», και τότε ο αείμνηστος Κατσέλης αναφώνησε: «Από αυτή τη στιγμή είσαι μαθητής μου, και μόνο γιατί σέβεσαι τον Δάσκαλό σου». Ο Κινδύνης, όταν αποφοίτησε, έγινε δάσκαλος Αγωγής του Λόγου στη Σχολή Κατσέλη!!

ΛΟΓΙΟΣ ΤΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ. Ο Κατσέλης ήταν και λόγιος του θεάτρου, είχε εκδώσει δοκίμια ανάλυσης θεατρολογικής έργων του Σαίξπηρ, και για χρόνια πριν και μετά τον πόλεμο άσκησε το λειτούργημα της κριτικής (π.χ. στην «Επιθεώρηση Τέχνης», περιοδικό της σκεπτόμενης Αριστεράς, της αντιδογματικής).

Το 1938-1940 ήταν διευθυντής του περιοδεύοντος ημικρατικού θιάσου Αρμα Θέσπιδος που εγκαινίασε μια μονιμότερη θεατρική δράση στη Θεσσαλονίκη. Αργότερα, τη δύσκολη εποχή μετά τον Εμφύλιο, ίδρυσε το Αρμα Θεάτρου και εγκαινίασε τον θεσμό παραστάσεων σε φυσικούς χώρους, όχι μόνο στα αρχαία θέατρα, αλλά και στη λιμνοθάλασσα του Μεσολογγίου, όπου παρήγγειλε ειδικά για τον χώρο και την ιστορία του έργα στον Περγιάλη.

Στη διάρκεια, εξάλλου, της Κατοχής ανέβασε στο Εθνικό Θέατρο έργα του Ιψεν, του Σίλερ, τραγωδία. Το ΕΑΜ είχε σχεδόν διατάξει αριστερούς καλλιτέχνες να κρατήσουν υψηλά και μακριά από τις κατοχικές δυνάμεις την ιδέα του θεάτρου. Ετσι, ο Βεάκης, η Μανωλίδου, ο Κατσέλης, ο Τερζάκης, ο συνθέτης Καζάσογλου κράτησαν αμόλυντο το Εθνικό Θέατρο από την εθνικοσοσιαλιστική λέπρα. Ηταν τότε που στο Ηρώδειο η μεγάλη Παπαδάκη έπαιξε «Αντιγόνη» και «Ιφιγένεια εν Ταύροις» (1940 και 1941) με σκηνοθέτη τον Μουζενίδη και το 1943 «Εκάβη» στην Κεντρική Σκηνή (το αριστούργημα του Ευριπίδη σκηνοθέτησε ο Καραντινός – θα μιλήσουμε γι’ αυτόν σε αυτή τη σελίδα).

Ο Κατσέλης, στις δύσκολες πολιτικά μέρες του 1953-1959, συνεργάστηκε με τον Κατράκη, πάντα στους χώρους που εγκαινίασε, στον Κήπο του Πεδίου του Αρεως.

Θα τελειώσω με άλλη μια κατάθεση για το σπάνιο ήθος του. Σκηνοθέτης στο ΚΘΒΕ, ανέβασε τη «Δεσποινίδα Τζούλια» του Στρίντμπεργκ, με τη νεαρή τότε Κάτια Δανδουλάκη και τον μακαρίτη πλέον Φαίδωνα Γεωργίτση. Ταξίδευα συχνά στη Θεσσαλονίκη και κάλυπτα με κριτικές μου τις σκηνοθεσίες του Κρατικού. Εγραψα μια ήπια αρνητική κριτική, λέγοντας (ήταν η τελευταία παράσταση του έργου όταν το είδα) πως οι δύο πρωταγωνιστές, λόγω τριβής, το έπαιξαν ως μπουλβάρ. Μόλις δημοσιεύτηκε η κριτική μου, Κυριακή στο «Βήμα», πρωινιάτικα με πήρε ο Κατσέλης στο τηλέφωνο και μου είπε: «Εγώ δίδαξα έτσι το έργο και δεν φταίνε οι ηθοποιοί γι’ αυτό»!

Εχουμε τέτοιους δασκάλους ήθους σήμερα; Η Αλέκα Κατσέλη μού έκανε την τιμή να εκφωνήσω λόγο στο μνημόσυνο των 40 ημερών.