«Η αλήθεια των πραγμάτων δίνει πάντα τη λύση στα προβλήματα»

Λίγο πριν από το συλλογικό σοκ της πανδημίας και το γενικό λοκ ντάουν, η Γαλλία και συγκεκριμένα η Ελληνική Κοινότητα των Παραλίων Αλπεων τίμησε τον σκηνοθέτη Δήμο Αβδελιώδη, αφού τον μετακάλεσε για να παρουσιάσει την «Ελένη» του Ρίτσου με τη Βερόνικα Αργέντζη, αλλά και τρεις εκ των ταινιών του: την «Εαρινή σύναξη των αγροφυλάκων», το «Δέντρο που πληγώναμε» και τον «Αθέμιτο συναγωνισμό». Η στροφή των γεγονότων βρήκε τον σκηνοθέτη να εργάζεται πάνω στα σχέδιά του, μην καταφέρνοντας η πανδημική κρίση να τον αδρανοποιήσει. Εξάλλου, με απόλυτη αφοσίωση δουλεύει τα τελευταία πολλά χρόνια, και αυτό είναι ένα κοινό χαρακτηριστικό ταγμένων δημιουργών – πως δηλαδή δύσκολα ακόμη και μια τέτοια συνθήκη θα τους φρέναρε τα όνειρα. Ισως θα λέγαμε πως το μεγαλείο των δημιουργών είναι πως μπορούν να εσωτερικεύσουν τις κοινωνικές κρίσεις και να τις μεταπλάσουν σε κάτι διαχρονικά διδακτικό. Με επιστροφή σοβαρή, στο Χαμένο μας Κέντρο, ο εκ Χίου Αβδελιώδης δουλεύει πάνω σε μεγάλα κείμενα της Αρχαίας και της Νεοελληνικής Γραμματείας, έχει εγκαθιδρύσει μια νέα πρωτοποριακή μέθοδο για τους/τις ηθοποιούς ενώ με τις ταινίες του μοιάζει πάντα να αναζητεί το νήμα μιας συνέχειας στον χώρο και τον χρόνο, μακριά από επιπόλαιους ελληνοκεντρισμούς.

Πάντα έχει ενδιαφέρον κατ’ αρχάς να μας πείτε πώς τα περνάτε σε τούτη την πρωτόγνωρη συνθήκη. Ξέρω πως μελετάτε πολύ, και άρα πιθανώς δεν διαταράχθηκε πολύ η καθημερινότητά σας…

Στην αρχή δείλιασα γιατί φαινόταν μια ακατανόητη απειλή που παρέλυε κάθε σκέψη. Κατόπιν αποφάσισα να ακολουθήσω την κλασική εργασιοθεραπεία για να παραμείνω ήρεμος, αφού το στρες είναι σύμμαχος κάθε κακού. Βρήκα έτσι τη μοναδική ευκαιρία να συγκεντρωθώ και να ξεκινήσω δύο βιβλία μου, το ένα για τη φωνητική μέθοδο της ερμηνείας των κειμένων, που εκκρεμούσε πάρα πολλά χρόνια, και την πρόσφατη μετάφρασή μου των «Ικέτιδων» του Ευριπίδη, που ευελπιστώ ότι θα εκδοθεί σύντομα.

Πριν από την καραντίνα, πάντως, σας είχε αφιέρωμα η Γαλλία (Νίκαια και Τουλόν) στο σύνολο του έργου σας. Πώς είναι, αλήθεια, για έναν δημιουργό μια τέτοια στιγμή που πάντα περιέχει και μια τιμητική χροιά; Αναστοχάζεστε πάνω σε όσα έχετε κάνει; Πεισμώνετε; Μελαγχολείτε;

Τίποτα απ’ όλα αυτά. Επειδή, εκτός των δοκιμών της προβολής των ταινιών, είχαμε και το απαραίτητο τρέξιμο για το στήσιμο της παράστασης, της «Ελένης» του Ρίτσου, δεν είχα καθόλου χρόνο για περίσκεψη, κι έτσι βρέθηκα φιλικά και οικεία μέσα σε ένα περιβάλλον Γάλλων και Ελλήνων που ανταποκρινόταν συγκινητικά στο κάθε έργο του προγράμματος.

Τα τελευταία πολλά έτη έχετε σχεδόν αποκλειστικά αφιερωθεί στο θέατρο; Τι ακριβώς εντοπίζετε σε αυτό και έχετε τέτοια αφοσίωση;

Πρέπει να σας πω πρώτα ότι αγάπησα εξίσου τον κινηματογράφο και το θέατρο. Αρχισα με το θέατρο, κι ενώ τα πήγαινα πολύ καλά ως ηθοποιός, κάποια στιγμή με κούρασε η καθιερωμένη συμβατικότητά του. Στράφηκα αμέσως στον κινηματογράφο που μπορούσα να παραμένω ηθοποιός, αλλά και να κάνω με δική μου ευθύνη το σενάριο και τη σκηνοθεσία, πράγμα που με δικαίωσε και με ευχαρίστησε άμεσα. Το 1993 βρέθηκα ξαφνικά να σκηνοθετώ τη θεατρική παράσταση «Μορφές από το έργο του Γεωργίου Βιζυηνού» μετά από πρόσκληση της κυρίας Αννας Κοκκίνου. Αυτή η επιστροφή μου στο θέατρο αποκλειστικά ως σκηνοθέτη, με έβαλε μπροστά στο εξής ερώτημα: Πώς θα μπορούσε να εξασφαλισθεί η ερμηνεία ενός ηθοποιού έτσι ώστε να είναι άψογη, και ο ίδιος να έχει σταθερή απόδοση σε κάθε παράσταση, χωρίς να εξαρτάται από βιολογικούς ή ψυχολογικούς παράγοντες; Κατάφερα μέσα σε έναν χρόνο να το κατανοήσω και να το απαντήσω στον εαυτό μου, αναπτύσσοντας έτσι μια μέθοδο. Τα «Τρία Ελληνικά Παραμύθια» το 1995 ήταν η πρώτη παράσταση που την εφάρμοζα πρακτικά με ηθοποιό την Αγνή Στρουμπούλη. Η μέθοδος αυτή δεν ήταν μια εφεύρεσή μου, αλλά μια ανακάλυψη των λογικών και μουσικών κανόνων, που ρυθμίζουν με ακρίβεια την επιτυχία της ερμηνείας του ηθοποιού, άρα και του κειμένου και της παράστασης. Απέκτησα με τον χρόνο τη σιγουριά ότι με αυτόν τον τρόπο το θέατρο ξαναγίνεται μια «έντεχνη» τέχνη, εφόσον ακολουθεί λογικούς και μουσικούς κανόνες, όπως μια όπερα ή το αρχαίο δράμα στην αρχή της γέννησής του. Είχα την αίσθηση πως ανακάλυψα μια φλέβα χρυσού, κι αυτή η βεβαιότητα πλέον με έκανε να αφοσιωθώ αυτό το διάστημα στο θέατρο κάνοντας έκτοτε 29 παραστάσεις.

Πολύ περισσότερο που δείχνετε μια αγάπη και εργάζεστε με συνέπεια πάνω στην Ελληνική Γραμματεία. Είτε λέγεται Σολωμός, Παπαδιαμάντης, Βιζυηνός, αλλά και Θουκυδίδης, Πλάτωνας, Αισχύλος, Σοφοκλής, Ευριπίδης. Τι ακριβώς υπάρχει ενιαίο σε αυτά τα κείμενα;

Τα κείμενα αυτά είναι διαλεγμένα ανάμεσα στο πλήθος της Ελληνικής Γραμματείας και δεν είναι έργα για να πλουτίσουμε απλώς τις γνώσεις μας, αλλά γιατί μας θεραπεύουν και μας ξαναθυμίζουν αυτό που χάνουμε όταν πέφτει η μπαταρία μας. Δηλαδή τον ενθουσιασμό και τον οίστρο για τη ζωή. Κι αυτό συμβαίνει επειδή οι συγκεκριμένοι ποιητές-συγγραφείς αναζητούν την αλήθεια της ανθρώπινης συμπεριφοράς, τα αίτιά της δηλαδή, από τον τρόπο που σκέφτονται και κάνουν τις επιλογές τους οι άνθρωποι, και είτε χάνονται είτε σώζονται, επειδή ακολούθησαν κάποιο συγκεκριμένο δρόμο αντί ενός άλλου. Ετσι μέσα απ’ τη συγκίνηση και την ταύτιση ή την απόρριψη της συμπεριφοράς των ηρώων αποκτούμε μια πραγματική βιωματική εμπειρία σαν να το ζήσαμε εμείς οι ίδιοι, κι αυτό μας εκπαιδεύει στο πώς θα διαχειριστούμε με μεγαλύτερη ταχύτητα την καθημερινή μας πραγματικότητα για να αποφεύγουμε τη λάθος επιλογή.

Θα προτείνατε κάποια στους πολιτικούς μας σήμερα;

Θα πω μόνο πως δεν θα γεννιόταν η Δημοκρατία αν δεν προϋπήρχαν η Φιλοσοφία και η Τέχνη του Αρχαίου Δράματος. Αυτές είναι οι πραγματικές πηγές σοφίας και έμπνευσης, παρέχοντας τα αξιολογικά κριτήρια για να είναι και η πολιτική μια πραγματική τέχνη, που υπερασπίζεται πρακτικά το παρόν, άρα και τη συνέχεια μιας ολόκληρης κοινωνίας ανθρώπων. Επίσης να επισημάνω πως όπως και στις άλλες ανθρώπινες δραστηριότητες, η αναζήτηση των πραγματικών αιτιών κάθε συμβάντος, δηλαδή η αλήθεια τους, είναι αυτό που δίνει τις λύσεις στα εκάστοτε προβλήματα, ενώ ο εγωισμός και η αλαζονεία αργά η γρήγορα μόνο την καταστροφή. Κι ακόμα πως η επιτυχία και για τους πολιτικούς αλλά και για κάθε άνθρωπο δεν είναι από μόνη της αρκετή για να κάνει κάποιον ολοκληρωμένο και ευτυχισμένο μέχρι τέλους. Το «Μηδένα προ του τέλους μακάριζε» ισχύει πάντα, από τους Ατρείδες έως τον Ωνάση, αλλά και για τον καθέναν μας. Και, τέλος, πως δεν υπάρχει μεγαλύτερη ευτυχία σε κάθε περίπτωση από το να κερδίζεις τον ειλικρινή σεβασμό έστω κι ενός ανθρώπου. Πόσο μάλλον ενός ολόκληρου λαού, αφού η αλήθεια αργεί αλλά λάμπει πάντα στο τέλος. Οι «Ικέτιδες» του Ευριπίδη, που είναι ένα έργο επιτομή της πολιτικής φιλοσοφίας και πράξης, μου γέννησαν τέτοιες σκέψεις.

Συμφωνείτε με το πείραγμα τέτοιων κειμένων;

Ναι. Οταν δεν προδίδεται το πνεύμα του κειμένου. Αρκεί να εξυπηρετεί τις ιδέες του και τη συγκίνηση, που ‘ναι χτισμένη δομικά εντός του έργου από τον συγγραφέα. Και το λέω αυτό επειδή η συγκίνηση είναι πράγμα άυλο και ιερό, εφόσον δεν γίνεται να συμβεί ούτε από καλή πρόθεση ούτε κατά παραγγελία ούτε και να εξαγορασθεί. Είναι δηλαδή η πεμπτουσία της δραματουργικής σύνθεσης, η ψυχή του έργου. Την οποία οφείλουμε να επανιδρύσουμε κάνοντας αυτό το «πείραγμά» μας δημιουργικό κι αναγεννητικό.

Ποιος ο τρόπος σας, που πλέον τον διδάσκετε, σε σχέση με κείμενα όπως του Βυζηινού ή του Παπαδιαμάντη, που έχουν και μια δυσκολία στη γλώσσα σε σχέση με το πώς τα προσλαμβάνει η νεότερη γενιά; Τι χρειάζεται να γίνει ώστε να κατανοήσουμε σε βάθος τέτοια κείμενα;

Πρέπει να σας πω ότι εάν δεν είχα ανακαλύψει αυτή τη μέθοδο, δεν θα υπήρχε «το κλειδί» για να μπορώ να αποδώσω αυτά τα «δύσκολα» λεγόμενα κείμενα και να τα καταλάβω και ο ίδιος. Για να γίνει δικό μας ένα έργο της λογοτεχνίας ή του θεάτρου πρέπει να το νιώσουμε. Για να γίνει αυτό, πρέπει να προσλάβουμε όλες τις πληροφορίες που εμπεριέχονται στο άκουσμα των φράσεών του, επειδή το πραγματικό νόημα κάθε κειμένου αποδίδεται μέσα από τις νότες που παράγει η ανθρώπινη φωνή όταν το απαγγέλλει. Για παράδειγμα, όταν κάποιος μας μιλάει, καταλαβαίνουμε τις προθέσεις του, δηλαδή το πραγματικό νόημα των φράσεών του, όχι μέσα απ’ τη βιτρίνα των λέξεων και το τι μας λέει, αλλά από το πώς το λέει. Επομένως η απόδοση του νοήματος ενός κειμένου οφείλεται αποκλειστικά και μόνο στην ορθή εκφορά του, που δεν θα προδώσει δηλαδή τις προθέσεις του συγγραφέα του, αποδίδοντάς το ως μια παρτιτούρα. Θα το πω εδώ, γιατί σχολιάστηκε από ξενόγλωσσους με την ίδια ακριβώς διατύπωση και στη Γερμανία και στη Γαλλία για την παράστασή μας, ότι: «η ακουστική επαφή με τη γλώσσα της ηθοποιού μάς έκανε να νιώθουμε το έργο και το τι ήθελε να πει», ενώ υπήρχαν παράλληλα υπέρτιτλοι της μετάφρασης. Επομένως ακόμα κι ένα παιδί του Δημοτικού Σχολείου που θα παρακολουθήσει ένα έργο στην καθαρεύουσα του Παπαδιαμάντη ή και στην αρχαία ελληνική γλώσσα του Πλάτωνα, όπως παίξαμε την «Απολογία του Σωκράτη», ακούγοντας το έργο, αν μη τι άλλο, σοβαρεύει γιατί νιώθει το νόημα μόνο από το άκουσμα, ως κάτι που ακούγεται μόνο καλό, όπως νιώθουμε όλοι ακούγοντας ένα μουσικό κομμάτι είτε ενθουσιασμό, είτε ενόχληση, κι ας μην ξέρουμε τα λόγια και τον λόγο που γράφτηκε.

Πώς, αλήθεια, διαχωρίζετε την ελληνικότητα που εμπεριέχουν τα έργα που καταπιάνεστε από τον φτηνό ελληνοκεντρισμό που καταγράφεται ως τάση στις μέρες μας;

Η ελληνικότητα είναι το διαχρονικό πνεύμα του ουμανισμού και των πανανθρώπινων αξιών κι είναι ανθρώπινο δημιούργημα της Ιωνίας και των Αθηνών του 6ου και του 5ου π.χ. αιώνα. Ενώ γεννήθηκε στην Ελλάδα, δεν ταυτίζεται με κανένα έθνος, παραμένοντας η θεμελιώδης βάση για έναν μελλοντικό πλανητικό πολιτισμό. Δημιούργησε δεκάδες χιλιάδες λέξεων ως πνευματικά εργαλεία, όπως τις ανύπαρκτες έως τότε έννοιες, Δημοκρατία, Φιλοσοφία, Επιστήμη, Θέατρο, Αθλητισμός. Δεν είναι ιδεολογία αλλά ένα σύστημα σκέψης που ωθεί και εκπαιδεύει τους ανθρώπους στο να ζήσουν ειρηνικά τη συνύπαρξη και την ανθρώπινη ευτυχία. Ο Ελληνοκεντρισμός, από την ίδια τη λέξη αυτοερμηνεύεται ως «επικέντρωση» σε ό,τι είναι γενικά ή ειδικά ελληνικό, ανεξάρτητα όμως από την ποιότητά του. Ετσι, εκπίπτει χωρίς σοβαρά κριτήρια στη ματαιότητα ενός ανώφελου και γραφικού ναρκισσισμού.

Επιμένετε δε στην υπεράσπιση μιας λαϊκότητας; Πώς την ορίζετε, αλήθεια;

Με την έννοια πως ο λαϊκός πολιτισμός γέννησε εξίσου θαυμάσια έργα με τον λόγιο, επειδή αυτός ο λαϊκός πολιτισμός ήταν φορέας της αλήθειας και της κοινής λογικής, που έσωζε ζωές και συνέβαλε κάθε λεπτό στη δημιουργία και στην ευελιξία μπροστά στα προβλήματα. Εχουμε σήμερα ιδιαίτερη ανάγκη για τους ίδιους λόγους, να καλλιεργείται και να εκπαιδεύεται το ευρύ αυτό λαϊκό κοινό και κυρίως τα παιδιά στην κλασική παιδεία, που από τη γέννησή της απευθυνόταν στο σύνολο των πολιτών, και όχι μόνο στους φιλότεχνους.

Σαν να διατρέχει μια γραμμή το έργο σας, από τότε που κάνατε ταινίες μέχρι σήμερα που κάνετε θέατρο. Πώς θα την κωδικοποιούσατε;

Η γραμμή αυτή είναι μια εσωτερικευμένη πίστη αλλά και μια επίκτητη γνώση πως η τέχνη είναι να για δημιουργεί μόνο ευχαρίστηση και ενθουσιασμό. Κι όταν αυτό συμβεί πραγματικά και στους άλλους που βλέπουν το αποτέλεσμα, τότε κι εγώ χαίρομαι γιατί αισθάνομαι χρήσιμος.

Πώς, αλήθεια, ερμηνεύετε τη διαχρονία τού «Δέντρου που πληγώναμε» ή της «Εαρινής σύναξης των αγροφυλάκων»; Είναι έργα ιθαγένειας, επιστροφής στο χώμα, δοκίμια μνήμης;

Το «Δέντρο που πληγώναμε» είναι η αποτύπωση της παιδικής φιλίας που πληγώνεται, ενώ ταυτόχρονα έρχεται κι ο πρώτος εφηβικός έρωτας με το άλλο φύλλο, με αισθήματα που τα αναγνωρίζουν όλοι οι άνθρωποι ως βιωμένα κι από τους ίδιους. Και η «Εαρινή σύναξη» είναι η προσπάθεια αποτύπωσης της μαγικής αέναης μεταμόρφωσης της φύσης, μέσα από τη θεϊκή αρμονία της αλληλουχίας των τεσσάρων εποχών, ενώ παράλληλα νιώθουμε τις λεπτές αλλά καίριες αλλαγές των ανθρώπινων αισθημάτων ανάμεσα σε ήχους και εικόνες που διαρκώς μεταβάλλονται. Ενθυμήματα για το πώς ζούσαν οι άνθρωποι κάποτε και πώς απολάμβαναν τη ζωή, έχοντας πάρα πολύ λιγότερη αφθονία και εξαιρετικά λιγότερα μέσα.

Η Χίος πόσο μεταφέρεται στη δημιουργία σας μέσα στα χρόνια και ενώ πια μετράτε 40 χρόνια (;) στην Αθήνα;

Η Χίος μού έδωσε τα πάντα και είναι πάντα μέσα μου.