Η σκιά του Β’ Παγκοσμίουστην εποχή του κορωνοϊού

Στην αυγή μια νέας, αβέβαιης εποχής, οι διεθνείς ηγέτες κοιτούν πίσω, στο τέλος μιας άλλης παλαιότερης εποχής. Σε ξεχωριστές εκδηλώσεις, όπου τηρήθηκαν σχολαστικά οι κανόνες κοινωνικής απόστασης, ο αμερικανός πρόεδρος Τραμπ, ο ρώσος πρόεδρος Πούτιν, ο βρετανός πρωθυπουργός Μπόρις Τζόνσον, ο γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν και πολλοί άλλοι ηγέτες στην Ευρώπη τίμησαν την περασμένη εβδομάδα την 75η επέτειο της νίκης των συμμάχων επί της ναζιστικής Γερμανίας. Στεφάνια κατατέθηκαν, ψύχραιμες ομιλίες εκφωνήθηκαν και διατυπώθηκαν υποσχέσεις ότι «τίποτα δεν θα ξεχαστεί». Ο Τραμπ χαιρέτισε την αγγλο-αμερικανική επιτυχία επί των ναζί, προς μεγάλη δυσαρέσκεια εκείνων που αναγνωρίζουν τον τιτάνιο ρόλο που είχε παίξει η Σοβιετική Ενωση στην κατατρόπωση του Γ’ Ράιχ. Την ίδια ώρα, σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της Γης, οι επιπτώσεις της πανδημίας συγκρίνονται με τις επιπτώσεις που είχε στη διεθνή κοινότητα ο πόλεμος εκείνος.

Η πανδημία του κορωνοϊού μας θύμισε πόσο βαθιά μέσα στο υποσυνείδητό μας έχει αφομοιωθεί ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος. Δεκάδες εκατομμύρια άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους σε έξι χρόνια συγκρούσεων και γενοκτονίας. Κι όμως, παρότι οι απώλειες δεν μπορούν να συγκριθούν με αυτές της σημερινής πανδημίας, οι αναφορές και οι συγκρίσεις που έγιναν ήταν πάμπολλες.

Η φράση «για πρώτη φορά μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο» έχει ακουστεί τους τελευταίους δύο μήνες περισσότερο από κάθε άλλη. Πολιτικοί και αναλυτές βρίσκουν σε εκείνον τον πόλεμο το μόνο επαρκές σημείο σύγκρισης με τους δραματικούς καιρούς στους οποίους, ξαφνικά, βρεθήκαμε. Ο Ντόναλντ Τραμπ περιέγραψε την «επίθεση» του COVID-19 στις ΗΠΑ ως «χειρότερη από εκείνη στο Περλ Χάρμπορ», όταν το 1941 ο ιαπωνικός βομβαρδισμός στη Χαβάη οδήγησε τις ΗΠΑ στον πόλεμο. Και ο Μπόρις Τζόνσον επικαλέστηκε την κληρονομιά του Ουίνστον Τσόρτσιλ λέγοντας πως «σε αυτή την επέτειο βρισκόμαστε μπροστά σε μια νέα μάχη για επιβίωση που απαιτεί το ίδιο εθνικό πνεύμα που επιδείξαμε πριν από 75 χρόνια».

Ο γ.γ. του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες έκανε λόγο για «οικονομικές επιπτώσεις που θα οδηγήσουν σε μια ύφεση, άνευ προηγουμένου, στο πρόσφατο παρελθόν», «την κρίση με τις μεγαλύτερες προκλήσεις από τον καιρό του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου».

Δεν πρόκειται απλώς για ρητορικό εύρημα. Η φράση χρησιμοποιείται σε πολλές οικονομικές μελέτες. Πρόσφατα η βιομηχανική παραγωγή στις ΗΠΑ σημείωσε τη μεγαλύτερη μείωση μετά τον Β’ ΠΠ, ενώ στη Γαλλία και τη Γερμανία τα οικονομικά στοιχεία για το πρώτο τετράμηνο του 2020 ήταν τόσο άσχημα ώστε πολλοί ειδικοί προέβλεψαν ύφεση – που δεν έχουν ξαναζήσει στις χώρες αυτές μετά το τέλος του πιο αιματηρού πολέμου στην ιστορία της ανθρωπότητας, πριν από 75 χρόνια. Οι προβλέψεις της Deutsche Bank αναφέρουν πως μείωση του ΑΕΠ για τα δύο πρώτα τετράμηνα της χρονιάς «ξεπερνά σημαντικά οτιδήποτε έχει καταγραφεί μέχρι τώρα μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο».

Επί εβδομάδες οι ιστορικοί αντλούν από την εμπειρία του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου για να μας προσφέρουν χρήσιμα μαθήματα για το σήμερα. Στην Ευρώπη, το τραύμα του πολέμου εκείνου βρίσκεται διαρκώς κάτω από τις εκκλήσεις για ενότητα και αλληλεγγύη.

Βέβαια, υπάρχουν περιορισμοί στην ισχύ των συγκρίσεων. Με γεωπολιτικούς όρους, η κυβέρνηση Τραμπ και εθνικιστικές κυβερνήσεις σε άλλα μέρη της Δύσης δείχνουν να προσπαθούν να διαλύσουν τη μεταπολεμική πολιτική και οικονομική τάξη και όχι να την ενισχύουν. Ο ευρωσκεπτικισμός είναι τόσο έντονα υπαρκτός σε κάποιες χώρες όσο και πριν από την άφιξη του κορωνοϊού. Σε αρκετά μέρη του κόσμου, γράφει ο Ισχάν Ταρούρ στη «Washington Post», «ιδιαίτερα στη Νότια Ασία και την Αφρική, ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος δεν αποτελεί την ίδια γέφυρα ανάμεσα σε δύο εποχές που είναι για τη Δύση. Πιο πολύ, θεωρείται ως πρόδρομος της μεγαλύτερης διάλυσης των ευρωπαϊκών αυτοκρατοριών, μια ιστορία βαμμένη με αίμα και απερίγραπτες ωμότητες».

Κάποιοι ειδικοί κοιτούν αισιόδοξα τα σημάδια που δηλώνουν ότι η πανδημία μπορεί να φέρει μεγάλη ανανέωση. «Ισως συγχωρήσουμε τις μεγαλόσχημες δηλώσεις των ηγετών μας εάν συνοδευτούν από ένα τόσο ευρύ πνεύμα που θα επεκτείνει τα όρια του εφικτού» έγραψε η ιστορικός της Οξφόρδης Μάργκαρετ ΜακΜίλαν. «Ο,τι φαινόταν πολύ ακριβό σε καιρούς ειρήνης – μαζική παραγωγή πενικιλίνης, σχάση του ατόμου, υπερηχητικά αεροσκάφη – έγιναν γρήγορα πραγματικότητα. Ναι, τέτοιες καινοτομίες μπορούν να συμβούν και σε καιρούς ειρήνης».

Ομως πολιτικοί όπως ο Τραμπ και ο Τζόνσον, τα πολιτικά κόμματα των οποίων ηγήθηκαν στις χώρες τους σε περιόδους αυστηρής λιτότητας με αποστροφή στις κοινωνικές δαπάνες, δεν είναι εκείνοι που μπορούν να προωθήσουν ένα New Deal ή ένα βελτιωμένο Εθνικό Σύστημα Υγείας. Επρόκειτο για μια γενιά που τόλμησε, μετά την καταστροφή που έφερε ο πόλεμος, να πειραματιστεί, να επιμείνει και να πετύχει να παράσχει βοήθεια και νέα υλικά για τις ζωές εκατομμυρίων ανθρώπων. Πρακτικές που πια δείχνουν να έχουν ξεχαστεί.

Σήμερα δεν μπορούμε ακόμα να ξέρουμε πραγματικά ποιες θα είναι οι επιπτώσεις της πανδημίας του κορωνοϊού όταν κάποτε τελειώσει. Ομως ξέρουμε ότι όταν τελείωσε ο Β’ ΠΠ είχαν καταστραφεί πάρα πολλά σπίτια και οι άστεγοι ήταν το μεγαλύτερο πρόβλημα στη Γηραιά Ηπειρο, με τα έργα υποδομής να έχουν καταστραφεί, κάτι που είχε σοβαρές επιπτώσεις στη μεταφορά τροφίμων. Τον Απρίλιο του 1947 ο γάλλος υπουργός Οικονομικών Αντρέ Φιλίπ, διαπιστώνοντας πως υπήρχαν ελλείψεις στα πάντα, διακήρυττε: «Απειλούμαστε με πλήρη οικονομική καταστροφή». Και ο αμερικανός δημοσιογράφος Χάμιλτον Φις περιέγραφε: «Υπάρχουν όλα, αλλά από λίγο. Λίγα τρένα, λεωφορεία και αυτοκίνητα. Λίγο αλεύρι για ψωμί και ψωμί που δεν αρκεί για όλους. Λίγα σπίτια, λίγο δέρμα για παπούτσια, λίγο βαμβάκι για ρούχα, λίγη ζάχαρη, λίγο γάλα, λίγα σαπούνια. Ακολούθησε το Σχέδιο Μάρσαλ, η αποκατάσταση της γερμανικής βιομηχανίας ως κινητήριας δύναμης της ευρωπαϊκής οικονομίας. Και εισήλθαμε σε χρυσές οικονομικές δεκαετίες για πολλές περιοχές του κόσμου. Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι χρειάστηκαν πέντε χρόνια για να γίνει αισθητή η ανάκαμψη. Οταν συνέβη όμως, αποδείχθηκε μια από τις καλύτερες εποχές οικονομικής επέκτασης στην παγκόσμια ιστορία.

Αρα το κύριο μάθημα που μπορούμε να πάρουμε κοιτώντας τις οικονομικές επιπτώσεις του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου είναι ότι η σημερινή κρίση, όσο μεγάλη κι αν είναι, δεν μπορεί να συγκριθεί με έναν κόσμο που έβγαινε από τα ερείπια του πολέμου το καλοκαίρι του 1945. Εχοντας αυτά κατά νου, ίσως πρέπει να αντιμετωπίζουμε το μέλλον με λιγότερο ζοφερά σενάρια και λίγο περισσότερη αισιοδοξία.