Οι «Αναμνήσεις ενός αντισημίτη» από το «Δώμα»

Ο Θάνος Σαμαρτζής των εκδόσεων «Δώμα» δουλεύει αυτή την περίοδο την τελευταία επιμέλεια για μία από τις εκδόσεις του καλοκαιριού, που περιμένουμε με ξεχωριστό ενδιαφέρον: τις «Αναμνήσεις ενός αντισημίτη» του Γκρέγκορ φον Ρετσόρι. Του ζητήσαμε να μας «συστήσει» τον τίτλο και δημοσιεύουμε ένα απόσπασμα.

«Ο Gregor von Rezzori (1914-1998) γεννήθηκε στο Τσέρνοβιτς της Μπουκοβίνας, όταν η περιοχή ανήκε ακόμα στην Αυστροουγγρική Αυτοκρατορία. Η Μπουκοβίνα ήταν ένα χωνευτήρι λαών, στο οποίο συμβιούσαν Γερμανόφωνοι, Ούγγροι, Σλάβοι, Ρουμάνοι, Τσιγγάνοι και Εβραίοι. Μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η περιοχή περιέρχεται στον έλεγχο του βασιλείου της Ρουμανίας, ενώ μετά τον Β’ Παγκόσμιο χωρίζεται μεταξύ Ρουμανίας και Σοβιετικής Ενωσης. Ο Ρετσόρι καταγόταν από οικογένεια της αριστοκρατίας της υπαίθρου. Σπούδασε στη Βιέννη, έζησε στο Βουκουρέστι, στο Βερολίνο, στο Παρίσι, στην Αμερική, μέχρι που τελικά εγκαταστάθηκε στην Τοσκάνη της Ιταλίας. Πέρα απ’ το συγγραφικό του έργο, εργάστηκε ως σεναριογράφος, ηθοποιός, τεχνοκριτικός, ραδιοφωνικός και τηλεοπτικός παραγωγός. Πολύγλωσσος και πολυμαθής, ακολουθώντας τη μοίρα του τόπου καταγωγής του, άλλαξε πολλές εθνικότητες, ενώ για το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του έζησε ως άπατρις και ανιθαγενής. Οι “Αναμνήσεις ενός αντισημίτη”, που κυκλοφόρησαν στη Γερμανία το 1979, αναγνωρίστηκαν αμέσως ως ένα σύγχρονο κλασικό έργο, ιδίως στην Αμερική και στη Γαλλία. Ο Ρετσόρι καταφέρνει να περιγράψει με διεισδυτικότητα, λεπτότητα και μ’ ένα μακάβριο, παιγνιώδες χιούμορ έναν κόσμο που οδηγείται κοιμισμένος στην καταστροφή και στην τερατωδία, σε όλη του τη μικροπρέπεια και τη στενομυαλιά, έναν κόσμο που τον κινεί λιγότερο η μοχθηρία και πιο πολύ η μικρότητα και η ανοησία, μ’ έναν τρόπο υπαινικτικό, απαθή, και γι’ αυτό τόσο διαβρωτικό. Η ελληνική έκδοση έχει την τύχη να φέρει την υπογραφή της Μαργαρίτας Ζαχαριάδου, που παραδίδει μια αριστοτεχνική μετάφραση, απόλυτα συντονισμένη με τη γλωσσική φαντασμαγορία της γραφής του Ρετσόρι».

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ

«Και μόνο η υποψία πως κάποιος είχε αλλάξει το όνομά του, τον καθιστούσε αυτομάτως Εβραίο – εκτός, βέβαια, κι αν ήταν Εγγλέζος, όπως ο γοητευτικός κύριος Γουντ, ο οποίος μία ωραία πρωία μεταμορφώθηκε σε λόρδο Χάλιφαξ· αλλά αυτός ήταν διαφορετική περίπτωση. Αποτελούσε χαρακτηριστικά εβραϊκή τακτική ν’ αλλάζεις το όνομά σου, καθότι οι Εβραίοι, για ευνόητους λόγους, δεν ήθελαν να τους ξέρει ο κόσμος ως αυτό που ήταν. Και καθώς τα ονόματά τους μαρτυρούσαν την καταγωγή τους, έπρεπε να τα αλλάξουν, για καμουφλάζ. Κι εμείς στη θέση τους σίγουρα το ίδιο θα κάναμε, γιατί απ’ ό,τι φαίνεται είναι επώδυνο πράγμα να είσαι Εβραίος. Το έβλεπες ακόμα και σε ανθρώπους καλλιεργημένους – είτε από την επιφυλακτικότητα που έδειχναν είτε από μια υπερβάλλουσα ευγένεια και μια δουλοπρεπή προσήνεια. Αλλά ευτυχώς εμείς δεν ήμασταν Εβραίοι, οπότε, ακόμα κι αν καταλαβαίναμε τους λόγους που το έκαναν, το γεγονός ότι άλλαζαν το όνομά τους για να μοιάζουνε μ’ εμάς μας φαινόταν ένδειξη θράσους απαράδεκτου. Μέρος της σχετικής εκτίμησης που έτρεφε η γιαγιά μου για τους Ράουμπιτσεκ πήγαζε και από το ότι δεν είχαν αλλάξει το όνομά τους. Οσοι Εβραίοι το έκαναν, όπως ο κύριος Μάλικ, ήταν απατεώνες και κακοποιοί. Και το καμουφλάζ τους ήταν απλώς μια ψευτιά, που τη γεννούσε η αποκρουστική επιθυμία τους για κοινωνική ανέλιξη και η αηδιαστική τους ενασχόληση με τις επιχειρήσεις.

Ο πατέρας μου μισούσε τους Εβραίους, όλους ανεξαιρέτως, ακόμα και τους ηλικιωμένους, ακόμα και τους πιο ταπεινούς. Επρόκειτο για ένα μίσος αρχαίο, πατροπαράδοτο, βαθύρριζο, για το οποίο δεν χρειαζόταν να δοθούν εξηγήσεις· ό,τι επιχείρημα κι αν έφερνες για να το δικαιολογήσεις, όσο παράλογο κι αν ήταν, θεωρούνταν θεμιτό. Φυσικά, κανείς δεν πίστευε στα σοβαρά πως οι Εβραίοι ήθελαν όντως να κυριαρχήσουν στον κόσμο επειδή τάχα αυτό τους είχαν υποσχεθεί οι προφήτες τους (αν και όντως αποκτούσαν όλο και περισσότερα πλούτη και ισχύ, ιδίως στην Αμερική). Ιστορίες περί μοχθηρών συνωμοσιών, σαν αυτές που περιγράφονται στα «Πρωτόκολλα των σοφών της Σιών», θεωρούνταν μπαρούφες, όπως κι όλα αυτά περί κλοπών της όστιας και τελετουργικής δολοφονίας παιδιών (αν και η εξαφάνιση της μικρής Εστερ Σολυμοσσιάν παρέμενε ανεξιχνίαστη). Ολα αυτά ήταν παραμύθια που λέγαμε στις υπηρέτριες όταν δεν μας άντεχαν άλλο και απειλούσαν πως θα πάνε να δουλέψουν σε καμιά οικογένεια Εβραίων, όπου και περισσότερα χρήματα θα έβγαζαν και καλύτερη μεταχείριση θα είχαν. Και βέβαια, τους υπενθυμίζαμε παρεμπιπτόντως ότι οι Εβραίοι είχαν όντως σταυρώσει τον Σωτήρα μας. Πάντως οι ανθρώποι της δικής μας πάστας, οι ανθρώποι οι μορφωμένοι, δεν χρειαζόμασταν τέτοια βαρύγδουπα επιχειρήματα για να βλέπουμε τους Εβραίους σαν ανθρώπους δευτέρας διαλογής. Ηταν πολύ απλό: δεν μας αρέσανε – ή τέλος πάντων μας άρεσαν λιγότερο από ό,τι οι άλλοι συνανθρώποι μας. Κι αυτό ήταν κάτι τόσο φυσικό όσο και το να σ’ αρέσουν τα σκυλιά περισσότερο απ’ τις γάτες ή οι μέλισσες περισσότερο απ’ τους κοριούς. Και διασκεδάζαμε πολύ παρουσιάζοντας τα πιο παράλογα επιχειρήματα που μπορούσαμε να φανταστούμε για να δικαιολογήσουμε την αντιπάθειά μας».