Στέλιος – Γρηγόρης, η διφωνία

Με κάθε συλλαβή τους στο «Μανούλα μου, ο γιόκας σου» ακυρώνεται το ψευτοδίλημμα «Καζαντζίδης ή Μπιθικώτσης;». Κι ας επιμένουν ορισμένα από τα σχόλια κάτω από το βίντεο του YouTube ότι ακούγεται περισσότερο ο Στέλιος. Για τον ακροατή που θέλει να ακούσει – και όχι να επιλέξει στρατόπεδο – ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης σιγοντάρει, συνοδεύει με ψηλές, κολλάει τα δικά του ένρινα στο «μπουρί» του συνερμηνευτή του (προσέξτε ειδικά τους στίχους «βλέπει τη νύχτα μοναχός / βλέπει τον πόνο μόνος/ τον λιώνει ο ξενιτεμός και τον νικά ο πόνος»). Επειδή γνωρίζει πρώτος απ’ όλους την αξία και των δύο. Οι ερμηνευτές στέκονται μπροστά στο ίδιο μικρόφωνο, στη μοναδική μέχρι σήμερα καταγραφή της σύμπραξής τους, σύμφωνα με τις καταγραφές των ερευνητών. Σε μια προφανή εναλλαγή ρεπερτορίου ανάμεσα στους δύο κορυφαίους, ο Καζαντζίδης τίθεται στην υπηρεσία του Θεοδωράκη, όπως το έχει κάνει ήδη στην «Πολιτεία Α’» (και όπως θα ξανακάνει με το «Στην Ανατολή» του 1974). Για τα δικά του στάνταρ, η ερμηνεία εδώ έχει στοιχεία μπελ κάντο, χωρίς να χάνει το ανατολίτικο ηχόχρωμα, κυρίως στο ρεφρέν.

Σε κάθε συλλαβή αναδεικνύεται η εποχή τους: είναι το καλοκαίρι του 1962 και οι δύο ερμηνευτές ακούγονται σε ανέκδοτη ερασιτεχνική ηχογράφηση από την επιθεώρηση «Ομορφη πόλη» που παρουσιάστηκε στο θέατρο Παρκ της λεωφόρου Αλεξάνδρας. Η παράσταση του Μίκη Θεοδωράκη ανέβαινε σε σκηνοθεσία του Μιχάλη Κακογιάννη, με τραγούδια σε στίχους των Μέντη Μποσταντζόγλου (Μποστ), Δημήτρη Χριστοδούλου, Ερρίκου Θαλασσινού και Ακου Δασκαλόπουλου που υπέγραφε με το ψευδώνυμο «Χριστοφέλης». Στην επιθεώρηση, ως γνωστόν, τραγουδούσαν οι Γρηγόρης Μπιθικώτσης, Ντόρα Γιαννακοπούλου, Γιάννης Βογιατζής, Αννα και Μαρία Καλουτά, Ανδρέας Ντούζος. Απέναντι, στο θέατρο Μετροπόλιταν ο Μάνος Χατζιδάκις παρουσίαζε την «Οδό Ονείρων», σε σκηνοθεσία Αλέξη Σολομού, συμμετέχοντας σε έναν άτυπο καλλιτεχνικό αγώνα.

Η «Ομορφη πόλη» συνδέεται με μια περιπέτεια υγείας του Θεοδωράκη, κατά την περίοδο μάλιστα που πηγαινοερχόταν στο Παρίσι για δύο δίσκους με τη Μελίνα Μερκούρη και την Εντίτ Πιαφ. Η κόπωση αναζωπυρώνει την παλιά φυματίωση και ο κορυφαίος συνθέτης αναχωρεί για το σανατόριο του Εσεξ στην Αγγλία. Οπως θα θυμηθεί ο παραγωγός του τότε Θοδωρής Κρίτας («Οπως τους γνώρισα», εκδ. Καστανιώτη), η απουσία του «είχε ως συνέπεια να πέσει κατακόρυφα η προσέλευση του κοινού». Μία από τις λύσεις που προτάθηκαν «ήταν να έγραφε μερικά πρωτότυπα τραγούδια που θα τα εκτελούσαν ο Καζαντζίδης με τη Μαρινέλλα πρώτα και στη συνέχεια ο Χιώτης με τη Μαίρη Λίντα». Εξαιτίας αυτής της έκτακτης ανάγκης, λοιπόν, γεννήθηκε η σύμπραξη των τραγουδιστών. Μέχρι πρότινος το ντοκουμέντο από αυτή τη συνάντηση ήταν η φωτογραφία με τον Στέλιο Καζαντζίδη, τον Γρηγόρη Μπιθικώτση και τον Γιάννη Βογιατζή, που προέρχεται από το αρχείο του διευθυντή του οgdoo.gr Κώστα Μπαλαχούτη (δημοσιεύτηκε στο τεύχος 12 του περιοδικού «Οασις» τον Οκτώβριο του 2009).

Ο ΜΑΝΟΣ ΟΡΦΑΝΟΥΔΑΚΗΣ. Το ηχητικό απόσπασμα, από την άλλη, το οφείλουμε στον Μάνο Ορφανουδάκη, ο οποίος ανάρτησε το σχετικό βίντεο στις 3 Μαΐου στο μουσικό κανάλι του, όπου συλλέγει παρόμοια τεκμήρια (αναπαράχθηκε ήδη από τον «καθ’ ύλην αρμόδιο» ogdoo.gr του Κώστα Μπαλαχούτη). Ο ίδιος θυμίζει και τις λεπτομέρειες της σύμπραξης θυμίζοντας ένα απόσπασμα από την αφήγηση του Καζαντζίδη στον Βασίλη Βασιλικό, σύμφωνα με την οποία ζήτησε από τη Μαρινέλλα να σταματήσει να δέχεται επισκέψεις στο καμαρίνι τους: «Τη σταμάτησα τη Μαρινέλλα και βγήκα και τραγούδησα με τον Μπιθικώτση. Εγώ του έκανα σιγόντο σε αυτά που έλεγε αυτός και αυτός έκανε σιγόντο σε μένα. Αντικατέστησε τη Μαρινέλλα. Ο κόσμος μάς δέχθηκε πολύ καλά».

Το τραγούδι «Μανούλα μου, ο γιόκας σου» συμπεριλήφθηκε τελικά στον δίσκο «Χρυσοπράσινο φύλλο» του 1966, ερμηνευμένο από τον Γρηγόρη Μπιθικώτση, με διαφορετικούς στίχους. Είχαν αφαιρεθεί αυτοί που ακούγονται στην εισαγωγή της ανέκδοτης ηχογράφησης: «Περιστεράκι θα γενώ / ν’ απλώσω τα φτερά μου / βουνά, πελάγη θα διαβώ / μανούλα μου γλυκιά». Ο Καζαντζίδης, εξάλλου, ακούγεται να τραγουδά «νικά ο πόνος» (αντί «δέρνει») και οι δυο τους «να μη μ’ αφήσει η απαντοχή» (επίσης αντί «δέρνει»).