Βενετία, η πόλη των επιδημιών

Μια χούφτα νησιά στη λιμνοθάλασσα της Βενετίας κράτησαν για αιώνες τα ηνία του εμπορίου και αναδείχθηκαν σε ένα από τα κορυφαία κέντρα της παγκόσμιας τέχνης, τόσο που η πόλη να είναι σήμερα πλέον κηρυγμένη ως μνημείο παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς της UNESCO. Μια πιο προσεκτική ματιά στην ιστορία της Γαληνοτάτης ωστόσο αποκαλύπτει ότι η ευλογία της – η μεγάλη της εμπορική ανάπτυξη – υπήρξε και η κατάρα της: αφορμή για να πληγεί πολλές φορές από θανατηφόρες επιδημίες που αποδεκάτισαν τον πληθυσμό της. Οι φρικτές επελάσεις των ασθενειών «προκάλεσαν» με τη σειρά τους τη δημιουργία όχι μόνο των σπουδαιότερων έργων τέχνης και αρχιτεκτονικής που την κοσμούν, αλλά μας κληροδότησαν και λέξεις, όπως η καραντίνα, ή τις μάσκες, που αποτελούν αναπόσπαστο στοιχείο των εμφανίσεών μας σε δημόσιους χώρους.

Τα πλοία που πηγαινοέρχονταν στο πολυσύχναστο λιμάνι της ήταν ο κύριος λόγος που η βουβωνική πανώλη – η οποία αφάνισε 50 εκατ. ανθρώπους, πάνω από τον μισό πληθυσμό της Ευρώπης τότε – έπληξε βαριά και τη Βενετία στα μέσα του 14ου αιώνα. Οι Βενετοί άρχισαν να αναζητούν προστασία στους αγίους. Βρήκαν, λοιπόν, τον προστάτη τους από την πανώλη στον Αγιο Ρόκο, έναν γάλλο ευγενή που γεννήθηκε γύρω στο 1300 και έδωσε όρκο φτώχειας. Χτυπημένος κι εκείνος από την επιδημία, ενώ βρισκόταν στη Ρώμη, κατάφερε να γιατρευτεί, σύμφωνα με την παράδοση, πίνοντας νερό από μια πηγή κι αφήνοντας έναν σκύλο να του γλείψει τις πληγές του. Ο Αγιος Ρόκος δεν αναδείχθηκε, μετά τον άδικο θάνατό του (πέθανε φυλακισμένος με την κατηγορία του κατασκόπου), μόνο προστάτης των σκύλων και των προσκυνητών, αλλά του αναγνωρίστηκε και το γεγονός ότι επιβίωσε της πανώλης. Δεν υπήρχε καταλληλότερος λοιπόν προστάτης για τους πληγέντες από την επιδημία. Για να τιμήσει τη μνήμη του, αλλά και να εξασφαλίσει την εύνοιά του, μια ομάδα εύπορων Βενετών ίδρυσε αδελφότητα στο όνομά του και μια εκκλησία: έναν κατάλληλο χώρο για την ανακομιδή των οστών του στην πόλη τους.

Το αποτέλεσμα είναι η Μεγάλη Σχολή του Αγίου Ρόκου, γνωστή παγκοσμίως και ως η Καπέλα Σιστίνα της Βενετίας λόγω των έργων που φέρουν τη σφραγίδα του «μαινόμενου» Τιντορέτο. Ο εκ των κορυφαίων ζωγράφων της Αναγέννησης υπογράφει τόσο τις σκηνές από την Παλαία και την Καινή Διαθήκη στο κτίριο της αδελφότητας όσο και τα τέσσερα μνημειακού μεγέθους έργα που κοσμούν την εκκλησία με παραστάσεις από τον βίο του αγίου. Στον πίνακα «Ο Αγιος Ρόκος επισκέπτεται τα θύματα της πανώλης» (1549) εκτιμάται ότι για πρώτη φορά απεικονίζεται η επιδημία στη βενετική τέχνη. Πρόκειται για μια σχεδόν κινηματογραφική απόδοση της σκηνής που καθιστά σαφές ότι ο ζωγράφος είχε λάβει υπόψη του την απόσταση και τη γωνία θέασης του επισκέπτη.

Ο ΣΕΒΑΣΤΙΑΝΟΣ. Σε όχι πολύ μεγάλη απόσταση, στην περιοχή του Ντορσοντούρο, ένας ακόμη άγιος δέχεται τιμές για να συνδράμει κατά της πανώλης. Πρόκειται για τον Αγιο Σεβαστιανό, η εκκλησία του οποίου είναι χτισμένη πάνω σε μεσαιωνικό νοσοκομείο και «αγιογραφημένη» από έναν άλλο σπουδαίο της Αναγέννησης, τον Πάολο Βερονέζε. Το γεγονός ότι κατάφερε να επιζήσει από την πρώτη απόπειρα εκτέλεσής του και με το κατατρυπημένο με βέλη σώμα του επέπληξε τον ρωμαίο αυτοκράτορα Διοκλητιανό για τις αμαρτίες του ήταν αρκετό για να αναδειχθεί προστάτης όσων περνούν βασανιστήρια του σώματος – όπως είναι μια βαριά ασθένεια. Ανατέλλων αστέρας ο Βερονέζε, το 1555 προσελήφθη για να ζωγραφίσει τις τοιχογραφίες και τους πίνακες που θα κοσμούσαν την οροφή και το Αγιο Βήμα. Σαφώς πιο συγκρατημένος από τον Τιντορέτο, με τις δραματικές του συνθέσεις και τα πομπώδη χρώματά του, κάλυψε τις επιφάνειες με παραστάσεις στις οποίες απεικονίζονται μεταξύ άλλων σκηνές από τον βίο του τιμώμενου αγίου, της Παναγίας, και οι Ευαγγελιστές. Το αριστούργημά του βρίσκεται ωστόσο στο Αγιο Βήμα με την Παναγία εν δόξη με τον Αγιο Σεβαστιανό και άλλους αγίους, στο οποίο ενώνει με εκπληκτικό τρόπο τον επίγειο με τον ουράνιο κόσμο. Πρόκειται για το τελευταίο έργο (1570) που δημιούργησε ο καλλιτέχνης για την εκκλησία, στην οποία και ετάφη το 1588 ως αναγνώριση της δουλειάς του.

Πέρα από τη θεϊκή βοήθεια οι Βενετοί έπρεπε να πάρουν δραστικά μέτρα για τη δημόσια υγεία. Και πολύ πριν από τη σύγχρονη αντίληψη για τη θεωρία των μικροβίων, η Βενετία υποχρέωνε σε αποκλεισμό τους δυνητικά ασθενείς επισκέπτες της «per una quarantina di giorni», δηλαδή για 40 ημέρες, εξ ου και ο όρος καραντίνα. Μια άλλη «κληρονομιά» είναι η επωνυμία λαζαρέτο για τα λοιμοκαθαρτήρια (εξ ου και η ονομασία των νησίδων κοντά στην Κέρκυρα και στα Χανιά) καθώς αυτό το όνομα φέρει το νησάκι όπου λειτουργούσε λοιμοκαθαρτήριο στη Βενετία. Στη σφαίρα της προστασίας από την πανώλη εντάσσεται και μία από τις πλέον δημοφιλείς μάσκες του καρναβαλιού, γνωστή ως «μάσκα της πανώλης». Χαρακτηριστικό της είναι το μεγάλο ράμφος πτηνού που προεξέχει. Αρχικά τη φορούσαν οι γιατροί για να εξασφαλίζουν την περίφημη κοινωνική αποστασιοποίηση, καθώς υπήρχε η πεποίθηση ότι η ασθένεια μεταδίδεται με τον αέρα και εν συνεχεία επιβίωσε ως αξεσουάρ του καρναβαλιού.

Δυστυχώς ούτε οι άγιοι, ούτε η επιστήμη κατάφεραν να εμποδίσουν την επιστροφή της πανώλης κατά τον 16 και τον 17ο αιώνα, θύμα της οποίας υπήρξε και ο σπουδαίος ζωγράφος Τιτσιάνο. Μεταξύ των ετών 1575 -76 46.000 Βενετοί πέθαναν, αριθμός που αντιστοιχούσε στο 30% του πληθυσμού, ενώ το 1630 ένα δεύτερο κύμα αφάνισε το 30% εκείνων που είχαν επιζήσει. Δύο αρχιτεκτονικά κοσμήματα έμειναν να θυμίζουν τη διπλή εκείνη επέλαση: η εκκλησία του Ιερού Λυτρωτή, έργο του πρωτοπόρου και λάτρη του κλασικού, Αντρέα Παλάντιο, στο νησάκι της Τζουντέκα. Και η Παναγία της Υγείας, έργο του βασικότερου εκπροσώπου της αρχιτεκτονικής μπαρόκ στη Βενετία, Μπαλντασάρε Λονγκένα, που χτίστηκε πάνω σε ένα εκατ. ξύλινους πασσάλους στην είσοδο του Μεγάλου Καναλιού. Εκεί δεσπόζει η βυζαντινής τεχνοτροπίας εικόνα της «Παναγίας Μεσοπαντήτισσας» που κλάπηκε ως λάφυρο τo 1669 από τον Χάνδακα από τον Μοροζίνι.