Τι θα βάζατε σε ένα φανταστικό Μουσείο της Πανδημίας;

Γιώργης Μαγγίνης

επιστηµονικός διευθυντής Μουσείου Μπενάκη

Φωτογραφίες από ερημωμένες πόλεις

Εκείνο που διακρίνει τα σημαντικά μουσεία είναι ο πλούτος και το ενδιαφέρον των συλλογών τους, οι οποίες καθιστούν εκπαιδευτική, ψυχαγωγική αλλά και γεμάτη με αφορμές για αναστοχασμό την επίσκεψη (σωματική ή διαδικτυακή, η απόσταση μεταξύ τους έχει τελευταία μικρύνει). Η πολιτική προσκτήσεων ενός μουσείου ξεκινά αναπόφευκτα από την υφή των υπαρχουσών συλλογών του. Στην περίπτωση του Μουσείου Μπενάκη, οι συλλογές περιλαμβάνουν έργα υλικού πολιτισμού, ιστορικά κειμήλια, βιβλία αλλά και τεκμήρια της άυλης κληρονομιάς της ανθρωπότητας. Εάν έπρεπε να εστιάσω σε μία κατηγορία εκθεμάτων για ένα «Μουσείο Μπενάκη της Πανδημίας» (παρελθέτω απ’ εμού!), θα επέλεγα τον εμπλουτισμό των Φωτογραφικών Αρχείων του Μουσείου, της σημαντικότερης παρακαταθήκης φωτογραφικής τέχνης στην Ελλάδα, με εικόνες από τις ερημωμένες πόλεις τον καιρό του κλεισμού. Πέρα από την αισθητική αξία και τη μοναδικότητά τους, οι εικόνες αυτές εκφράζουν με ενάργεια τον φόβο και το αδιέξοδο μπροστά στην αόρατη απειλή καθώς και την ικανότητα του ανθρώπινου ζώου να προσαρμόζεται – μια μαρτυρία για την ανθρώπινη κατάσταση.

Αννα Καφέτση

διευθύντρια του AnnexM, Κέντρου Εικαστικών Τεχνών Μεγάρου Μουσικής Αθηνών

Μια έκθεση σε δωμάτιο εγκλεισμού

Θα φανταζόμουν περισσότερο ένα εφήμερο εκθεσιακό σχέδιο στο όριο οπτικής αφήγησης και ζωντανού συμβάντος, παρά μια συλλογή αντικειμένων προς διάσωση σε μια Κιβωτό του μέλλοντος. Θέμα και χώρος παρουσίασης, ένα δωμάτιο εγκλεισμού στην περίοδο της αυτοαπομόνωσης. Από τις πρώτες μέρες στη μοναξιά του δωματίου του ο επιμελητής δεν χάνει χρόνο, ξανασχεδιάζει το «ιδανικό δωμάτιο». Φέρνει στο νου του περιγραφές αγαπημένων του συγγραφέων από διαφορετικές γλώσσες και εποχές. Ανοιχτή στο γραφείο του «Η Φιλοσοφία των επίπλων» του Πόε, τον στέλνει πίσω στο «Ουόλντεν» του Θορόου. Επισκέπτεται με τα λόγια συγχρόνων του το «γιαπωνέζικο σπίτι» του μεξικανού ποιητή Χοσέ Χουάν Ταμπλάδα. Το φανταστικό δωμάτιο, ένας χώρος για διάβασμα, γράψιμο και στοχασμό, όχι όπως ήταν ή είναι, σκέφτεται, αλλά όπως θα γίνει. Σημειώνει: Μια λευκή ορχιδέα και ένα κόκκινο μολύβι. Το δωμάτιο του Μαγιακόφσκι διακόπτει τη σιωπή των σκέψεών του… Στο απέναντι σπίτι, ακίνητη μια γυναίκα διαβάζει μόνη μπροστά στο ηλιόλουστο παράθυρο. Αυτήν την εικόνα θα ήθελε να διασώσει! Οι τοίχοι του δωματίου της είναι ποτισμένοι από τη δημιουργική δύναμη των γυναικών που έμειναν καθισμένες στα σπίτια τους εκατομμύρια χρόνια. Βιρτζίνια Γουλφ, «Ενα δικό σου δωμάτιο». Το σιωπηλό άδυτο κατακλύζεται από εικόνες, αντικείμενα, σώματα που φτάνουν καθημερινά από τον μεγάλο κόσμο πέρα από το παράθυρο του πίνακα. Ακούει τις φωνές των γυναικών του Βερμέερ (αριστερά) και τους ήχους στα παράθυρα των ανθρώπων. Δεν είναι μόνος. Και η έκθεσή του είναι ένα συλλογικό έργο.

Πέτρος Θέμελης

οµότιµος καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήµιο Κρήτης, επικεφαλής των ανασκαφών στην Αρχαία Μεσσήνη

Οδηγίες του 13033

Ενα φανταστικό «Μουσείο Πανδημίας» είναι αναγκαστικά διαχρονικό και ψηφιακό,  ως περιεχόμενο λιτό και αποστειρωμένο, ως αρχιτεκτόνημα απλό κλασικό με προθάλαμο και κυρίως αίθουσα. Εισερχόμενος, αφήνεις τα υποδήματά σου έξω και φοράς παντόφλες μιας χρήσης, δεξιά σου βρίσκεται λεκάνη – περιρραντήριο και νιπτήρας για νίψιμο χεριών, στους τοίχους γύρω παραγγέλματα σε φωσφορίζουσες δέλτους: «μη συνωστίζεστε», «τηρείτε ευλαβικά τις αποστάσεις», «φοράτε τη μάσκα σας», «μη λησμονείτε το αντισηπτικό». Στο θυραίο άνοιγμα της αίθουσας δυο ένστολοι φύλακες-υγειονομικοί σε θερμομετρούν, στο κέντρο της δεσπόζει βωμός της «Αφροδίτης Αμβολογήρας», θεάς της Σπάρτης που καταπολεμά τους ιούς, αναβάλλει την έλευση του γήρατος και παρατείνει την επιθυμία για «αφροδίσια έργα». Στον πίσω τοίχο προβάλλονται αποσπάσματα δραματοποίησης του λοιμού της κλασικής Αθήνας σε κείμενο Θουκυδίδη. Αριστερά σου εμφανίζονται σε υπολογιστές οι θεωρίες προέλευσης του κορωνοϊού (από γονιδίωμα Ελληνος που απήγαγαν εξωγήινοι, από τους πάγους της Σιβηρίας μεταφερμένου στην Κίνα με τους ανέμους, προκατασκευασμένου σε «σκοτεινά εργαστήρια», από νυχτερίδες και μυρμηγκοφάγους στον άνθρωπο). Στη συνέχεια ψηφιακό πορτρέτο Τσιόδρα χαμογελαστού, ολόγραμμα του Χαρδαλιά σε παραλλαγή, βιτρίνα με οδηγίες του 13033, δεύτερη βιτρίνα-τραπέζι με σύνεργα προφύλαξης. Στον απέναντι τοίχο της αίθουσας προβάλλονται επιτυχείς ρήσεις μεγάλων ηγετών του πλανήτη για «ανοσία της αγέλης», «ενέσεις αντισηπτικού», «σκορδοφαγία».

Ελενα Παπαδοπούλου

ιστορικός τέχνης, διευθύντρια Radio Athènes

Ο αέρας της εποχής

Το 1919 o Μαρσέλ Ντισάμπ αγόρασε από ένα φαρμακείο στο Παρίσι ένα γυάλινο φιαλίδιο φυσιολογικού ορού. Ζήτησε από τον φαρμακοποιό να το αδειάσει, να το γεμίσει με 50 cc παρισινού αέρα και να το επισφραγίσει. Η χειρονομία αυτή έγινε το γνωστό Readymade έργο Air de Paris. To ’19 όμως ο Ντισάμπ το προόριζε για τον πάτρονά του Γουόλτερ Κ. Αρενζμπεργκ. «Το σκέφτηκα σαν δώρο για τον Αρενζμπεργκ που είχε οτιδήποτε μπορούσε να αγοράσει το χρήμα. Ετσι του έφερα μια αμπούλα με αέρα του Παρισιού».

] Σκέφτηκα να γεμίσω ένα φιαλίδιο με αέρα της Αθήνας αυτή την εποχή για το Φανταστικό Μουσείο, ήταν το απρόσμενο δώρο στους πολίτες της Αθήνας που ζουν σε μια πόλη που δεν τους ανήκει. Ετσι θα θυμούνται πως την άνοιξη του 2020 μπορούσαν να περπατούν σε δημόσιους χώρους χωρίς τραπεζοκαθίσματα, χωρίς να εισπνέουν καυσαέρια, χωρίς μηχανάκια που καταπατούσαν τα πεζοδρόμια.

] Δεν έχω λόγια να περιγράψω πόσο μισώ τον μαζικό τουρισμό, το Airbnb, τις αλυσίδες εστιατορίων, τα ηχεία σε εξωτερικούς χώρους, τους πλανόδιους μουσικούς, την ανομία.

] Το φιαλίδιο εκτός από τον αέρα εκείνης της εποχής θα περιέχει σιωπή, τιτιβίσματα πουλιών, θρόισμα φύλλων, συνομιλίες όσων περπατούσαν δυο-δυο, τον ελαφρύ ήχο των αθλητικών παπουτσιών.

] Στη λεζάντα του έργου θα υπάρχουν και σύνδεσμοι σε δύο άρθρα που γράφτηκαν εκείνη την εποχή: Κοινωνικό Μίασμα chuangcn.org/2020/02/social-contagion/ και Κλερ Φοντέν, Γράμμα από την Ιταλία conversations.e-flux.com/t/letters-against-separation-claire-fontaine-in-italy/9701

] Αφιερωμένο στους φίλους που περνούσαν και μας φώναζαν να βγούμε στο μπαλκόνι και σε όλους που ζουν στο κέντρο.

Γιάννης Παλαβός

συγγραφέας

Πατατάκια και σοκολάτες

Αν φανταστούμε ένα μουσείο της πανδημίας του κορωνοϊού, στις αίθουσες του οποίου, σ’ έναν αιώνα από τώρα, οι επισκέπτες – γονείς που κρατούν τα παιδιά τους απ’ το χέρι, βαριεστημένοι μαθητές σε εκπαιδευτική εκδρομή, αργόσχολοι συνταξιούχοι – θα περιηγούνται ζητώντας να μάθουν πώς βίωσαν οι άνθρωποι το 2020, κι αν μέσα σε κάποια απ’ αυτές τις αίθουσες υπήρχε μια προθήκη με το ονοματεπώνυμό μου, τι θα περιλάμβανε;

Κάτω απ’ τη βιτρίνα θα έβλεπε κανείς: το λάπτοπ και το κινητό μου, που με κράτησαν σε επαφή με τον κόσμο και, κυρίως, με τους οικείους μου κατά τη διάρκεια του εγκλεισμού∙ πατατάκια και σοκολάτες, ό,τι ανθυγιεινό κατανάλωσα ως ψυχοσυναισθηματικό αντίβαρο∙ τα χοντρά βιβλία που άρχισα να διαβάζω αλλά δεν τέλειωσα, μην μπορώντας να συγκεντρωθώ στην ανάγνωση, μουδιασμένος καθώς ήμουν από τα γεγονότα∙ τα καινούργια μου αθλητικά παπούτσια άθικτα στο κουτί τους∙ κι ίσως κάποια φωτογραφία – ένα screenshot απ’ τις κουβέντες με τους φίλους στο skype, όπου, με τις πιτζάμες καταμεσήμερο, αστειευόμαστε, αλλά η όψη μας προδίδει τον φόβο μας για το πώς θα αλλάξει τη ζωή μας η οικονομική ύφεση. Μακάρι να ήμουν στη θέση αυτών των βαριεστημένων μαθητών που θα τριγυρίζουν στις αίθουσες σκεπτόμενοι πού θα μεθύσουν το βράδυ∙ διότι το πώς άλλαξε η ζωή μας θα το ξέρουν ήδη, θα το έχουν διδαχθεί στην τάξη – κι απ’ την ασφάλεια του αιώνα τους δεν θα τους αφορά καν.

Ραλλού Παναγιώτου

εικαστικός

Μπέκετ και Κουνέλλης

Στο πρώτο δωμάτιο του φανταστικού μουσείου της πανδημίας οι επισκέπτες, με τη σειρά που μπαίνουν, ηχογραφούν τις φωνές τους να διαβάζουν την τελευταία παράγραφο από το έργο του Μπέκετ «Συντροφιά». Ενα έργο για την απομόνωση και τον τρόπο της μνήμης να ενώνει τη σωματικότητα του τώρα με αυτή του πριν και ίσως του μετά. Οι ηχογραφημένες φωνές θα ενώνονται ξεκινώντας με διαφορά δέκα δευτερόλεπτα η μία από την άλλη και θα ακούγονται όλες μαζί σαν μουρμουρητό και  αποσπασματικά θα ξεπηδούν πιο ξεκάθαρες φράσεις. Στο κεντρικό δωμάτιο θα έβαζα τον Χορό από μια αρχαία τραγωδία να κινείται γραμμικά, πότε αργά και πότε πιο γρήγορα αλλά χωρίς φωνή, σαν ουρά στο σουπερμάρκετ. Στον ίδιο χώρο, κολλητά στον τοίχο, επτά τσουβάλια μισογεμισμένα θα κείτονταν στη σειρά, ένα με φασόλια, ένα με φακές, ένα με ρεβίθια, ένα με κόκκους καφέ κ.ο.κ., ένα άτιτλο έργο του Γιάννη Κουνέλλη του 1969 (επάνω). Δίπλα, σε έναν μικρό χώρο, θα διαδραματιζόταν μια ιαπωνική τελετή του τσαγιού αλλά με ρούχα τζιν-καθημερινά, και κοιτώντας πιο προσεκτικά ο επισκέπτης θα έβλεπε πως πρόκειται για έναν σχολαστικό και φροντισμένο καθαρισμό συσκευασμένων προϊόντων. Στο επόμενο δωμάτιο θα έβαζα το έργο της Tacita Dean «Prisoner Pair» («Φυλακισμένο ζεύγος»), το φιλμ σε κοντινό πλάνο μιας «νεκρής φύσης», όπου δύο αχλάδια μέσα σε γυάλινα μπουκάλια χαλάνε αργά κάτω από το φως του ήλιου.