Τα ολογράμματα {LF}των επιζώντων

Η εικόνα της εμφανίζεται στην οθόνη. Αν και καθισμένη σε μια μπορντό πολυθρόνα, μοιάζει να αιωρείται στο κενό. Τα λευκά της μαλλιά σπάνε το έντονο μπλε χρώμα του κοστουμιού που φοράει. Από όποια πλευρά κι αν την κοιτάξεις, μοιάζει να είναι τρισδιάστατη και διαφανής. Σαν αερικό. Θα μπορούσε να είναι η γιαγιά οποιουδήποτε από εμάς, αλλά είναι εδώ για να υπηρετήσει έναν σκοπό. Οπως λέει και η φωνή που συνοδεύει την εικόνα της, «οι επιζώντες του Ολοκαυτώματος έχουν μια ιστορία να διηγηθούν. Κι αισθάνονται την υποχρέωση να το κάνουν για αυτούς που δεν επέζησαν ώστε να μην ξεχαστούν».

Οποιος σταθεί μπροστά της κι αρχίσει να της κάνει ερωτήσεις, πρέπει να είναι προετοιμασμένος για απαντήσεις που προκαλούν συγκίνηση. Οι αφηγήσεις της γυρίζουν πίσω τον χρόνο κι έρχονται σαν γροθιά στο στομάχι να πονέσουν ακόμα και τον πιο συνειδητοποιημένο. Ισως τότε καταφέρει να μπει για λίγο στη θέση τής Εύας Κορ, μιας γηραιάς ρουμάνας Εβραίας που κατάφερε να γλιτώσει μαζί με τη δίδυμη αδερφή της από τα πειράματα του δρος Μένγκελε. Δεν ήταν βέβαια το ίδιο τυχερή η υπόλοιπη οικογένειά της που έσβησε στο Αουσβιτς.

2.000 ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ. Η Κορ είναι μία από εκείνους τους θαρραλέους επιζώντες που μετά την ελευθερία τους ξεκίνησαν να αφηγούνται το δράμα που πέρασαν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης και δεν σταμάτησαν ποτέ. Και είναι μία από τους 24 ήρωες του Ολοκαυτώματος που συμμετέχοντας στο πρότζεκτ του Μουσείου Ολοκαυτώματος του Ιλινόι έγινε ολόγραμμα ώστε να αφηγείται την προσωπική της ιστορία στην πορεία των χρόνων, ακόμα κι όταν η ίδια δεν θα βρίσκεται πλέον στη ζωή. Γι’ αυτό και στήθηκε σ’ ένα ειδικά διαμορφωμένο στούντιο απαντώντας περισσότερες από 2.000 ερωτήσεις σε μια συνέντευξη που κράτησε 30 ώρες. Χάρη στην τεχνητή νοημοσύνη, οι απαντήσεις της δέθηκαν με λέξεις – κλειδιά κι αναγνώριση ομιλίας ώστε να είναι σε θέση να ανταποκριθεί σε τουλάχιστον 30.000 πιθανές ερωτήσεις επισκεπτών.

Αν και οι τουρίστες που περνάνε την πόρτα του μουσείου αναφέρονται στις εικόνες των επιζώντων ως ολογράμματα, οι άνθρωποί του προτιμούν να τα ονομάζουν διαδραστικές βιογραφίες. Σκοπός τους είναι να παρουσιάζουν την προσομοίωση ενός προσώπου ζωντανού, στο οποίο οι μελλοντικές γενεές μπορούν να του απευθύνουν ερωτήματα και να παίρνουν τις μαρτυρίες του για το Ολοκαύτωμα. Οσο πιο αληθοφανείς φαίνονται οι παρουσίες τους, τόσο πιο δελεαστικά είναι για τους επισκέπτες, προκαλώντας τους μεγάλο ενδιαφέρον να μάθουν για την πορεία των Εβραίων και τελικά την ίδια την ιστορία. Εκφράσεις προσώπου, κινήσεις των χεριών κι επιτονισμοί κάνουν την παρουσίαση σχεδόν αληθινή κι οι επιζώντες γίνονται σχεδόν αθάνατοι.

Ο ΣΤΙΒΕΝ ΣΠΙΛΜΠΕΡΓΚ. Το πρόγραμμα αυτό ξεκίνησε χάρη στην πρωτοβουλία του Ιδρύματος Shoah στο Πανεπιστήμιο της Νότιας Καλιφόρνιας. Πήρε το όνομα «Διαστάσεις στη μαρτυρία» και φιλοδοξεί να καταγράψει σε όσο το δυνατόν μεγαλύτερη κλίμακα την ιστορική μνήμη των επιζώντων του Ολοκαυτώματος, ώστε το πέρασμα του χρόνου που θα τους συμπαρασύρει στον θάνατο να μη σβήσει τα ντοκουμέντα της φρικαλεότητας. Ολα ξεκίνησαν το 1994, όταν ο Στίβεν Σπίλμπεργκ τα κέρδη από την blockbuster «Η λίστα του Σίντλερ» τα επένδυσε σε αυτήν την κίνηση. Ενας στρατός από εθελοντές, φοιτητές, τεχνικούς κι ιστορικούς ξεκίνησε να συγκεντρώνει 50.000 οπτικές καταγραφές από επιζώντες. Στην πορεία το αρχείο τους ενισχύθηκε από παρόμοια δουλειά που έκαναν ισραηλίτικα κέντρα στη Φλόριντα, στο Χιούστον, στη Νέα Υόρκη ή στον Καναδά. Σήμερα, η βιβλιοθήκη τους περιλαμβάνει 115.000 ώρες αφηγήσεων, περισσότερα από 13 χρόνια δηλαδή υλικού. Αξιοποιώντας την τεχνολογία των ειδικών εφέ που δοκιμάστηκε στον κινηματογράφο σε πρότζεκτ όπως «Ο πόλεμος των άστρων», προχώρησαν στη δημιουργία των ολογραμμάτων, καινοτομώντας και ξεπερνώντας ουσιαστικά το εμπόδιο του θανάτου των τελευταίων επιζώντων.

«Μιλήσαμε σε πολλούς επιζώντες όλα αυτά τα χρόνια. Κανένας τους δεν φάνηκε να μην καταλαβαίνει τι κάνουμε. Οσοι στην αρχή δεν ήξεραν ακριβώς τι γίνεται, έλεγαν πως δεν τους ενδιαφέρει. Ελεγαν “θα κάνω οτιδήποτε θέλεις, αρκεί να συνεχιστεί η ιστορία και να είναι εκεί έξω. Και η εμπειρία μου είναι αληθινή για τους ανθρώπους. Θα κάνω ό,τι θέλεις”», σχολιάζει στο περιοδικό «Tablet» η Xέδερ Μάιο Σμιθ, επικεφαλής της ομάδας που φτιάχνει τα ολογράμματα. Aπό την πλευρά του ο σύζυγός της Στίβεν Ντ. Σμιθ, εκτελεστικός διευθυντής του Ιδρύματος Shoah, φέρνει στο τραπέζι της δημόσιας συζήτησης για την ορθότητα του εγχειρήματος το θέμα της εκδημοκράτησης της ιστορικής πληροφορίας. Ολες πλέον οι φωνές είναι ίσες, μπορούν ν’ ακουστούν και κάθε κομμάτι τους είναι σημαντικό. Δεν υπάρχει κάτι μοναδικό που να είναι σωστό, όταν πρόκειται για ιστορίες που εμπλέκουν την απάνθρωπη πλευρά του κάθε όντος και τα βάσανα. «Δεν είναι ένα τεχνολογικό πρότζεκτ αυτό. Ούτε ένα πρότζεκτ αγιοποίησης. Δεν είναι καν ένα πρότζεκτ αθανασίας. Είναι ένα πρότζεκτ μαρτυριών», επιμένει ο ίδιος.

ΦΟΒΟΣ ΚΑΙ ΑΠΟΓΝΩΣΗ. Οσο κι αν όλη αυτή η καινούργια τεχνολογία τίθεται στην υπηρεσία της ιστορικής μνήμης, δεν παύει η διαχείριση των ανθρώπων και των προσωπικών τους δραμάτων να αποτελεί φάρμακο μα και φαρμάκι για τους νεότερους επισκέπτες που θα θελήσουν να τα ακούσουν. Οπως επισημαίνει ο νομπελίστας Ελι Βίζελ σε κείμενό του του 1978, «μπορεί να νομίζεις ότι ξέρεις πώς τα θύματα έζησαν και πέθαναν, αλλά δεν ξέρεις. Το Αουσβιτς δεν μπορεί να εξηγηθεί ή να οπτικοποιηθεί. Είτε είναι αποκορύφωμα είτε εκτροπή της ιστορίας, το Ολοκαύτωμα υπερβαίνει την ιστορία. Τα πάντα γύρω από αυτό εμπνέουν φόβο κι οδηγούν στην απόγνωση: οι νεκροί έχουν στην κατοχή τους ένα μυστικό, το οποίο εμείς οι ζωντανοί είτε δεν το αξίζουμε είτε δεν είμαστε ικανοί να το περισυλλέξουμε».