«Είναι οι νεωτεριστές της μουσικής μας»

Σε μια τηλεφωνική επικοινωνία με τον Γιώργο Νταλάρα, ακόμη και όταν πρόκειται για μια αφορμή όπως το αυριανό αφιέρωμα στο Mega, είναι ζήτημα χρόνου η συζήτηση να «παρεκτραπεί» στην ιστορία του ελληνικού τραγουδιού. Ο κορυφαίος ερμηνευτής, που φιλοξενείται στη συχνότητα του Μεγάλου Καναλιού, είναι άλλωστε κομμάτι αυτής της ιστορίας. Αυτόπτης και αυτήκοος μάρτυς πέντε δεκαετιών, μέσα στις οποίες η ελληνική μουσική έζησε την άνοιξή της (τη δεκαετία του 1960), την απελευθέρωση και τους κώδικες της πίστας, την πολιτικοποίηση, την αμηχανία για το ρεπερτόριο και την πτώση της δισκογραφίας.

Στο αφιέρωμα επιστρέφει σε δύο πηγές – αν και ο ίδιος επισήμανε ότι δεν απομακρύνθηκε ποτέ από αυτές. «Ο Τσιτσάνης και ο Μίκης Θεοδωράκης προέρχονται, αν και με διαφορετική προέλευση, από τη φωτεινή Ελλάδα. Εκείνη που δημιουργεί και φέρνει φως μέσα στο σκοτάδι. Εμείς σήμερα βλέπουμε το τελικό προϊόν της δημιουργίας τους, αλλά δεν πρέπει να ξεχνάμε τις σκοτεινές συνθήκες μέσα στις οποίες εκείνοι δημιούργησαν. Ανήκαν στους ανθρώπους που ξεχωρίζουν μέσα στο σύνολο. Εκείνους που δεν αφήνονται να απορροφηθούν σε ό,τι τους περιβάλλει και δεν κυλάνε όπως τα υπόλοιπα γραναζάκια στη μηχανή».

Το μουσικό αφιέρωμα θα έχει σόλο, αλλά θα είναι και μια μεγάλη παρέα. Μαζί με την Ελένη Τσαλιγοπούλου (ιδανική ερμηνεύτρια στα τραγούδια του Τσιτσάνη), τον Δημήτρη Μπάση, που έχει αποδείξει πώς μπορεί να υπηρετεί τα μεγάλα τραγούδια με βυζαντινό ηχόχρωμα, τους Ελεωνόρα Ζουγανέλη, Ασπασία Στρατηγού και Χρήστο Μάστορα – οι τρεις τελευταίοι σε μια σχέση διαρκούς μαθητείας με τον Γ. Νταλάρα. Μαθητής, ωστόσο, δηλώνει και ο ίδιος μέσα σε μια μουσική συνέχεια, που έχει γεννήσει τραγούδια για το συναισθηματικό αρχείο διαφορετικών γενιών: από το «Μην απελπίζεσαι», το «Φάνταζες σαν πριγκιπέσσα» και τις «Νύχτες μαγικές» ως το «Παράπονο», τη «Μέρα Μαγιού» και το «Βρέχει στη φτωχογειτονιά» – για να αναφέρουμε έξι μόνο από τα περίπου 30 που θα ακουστούν στην εκπομπή. «Είμαι μαθητής και των δύο συνθετών, όπως και των δημιουργών πριν από αυτούς. Γιατί οι ρίζες του τραγουδιού πηγαίνουν φυσικά προς τα πίσω περνώντας από τον Βαμβακάρη, τους Παπάζογλου, Σκαρβέλη, Νταλγκά, Ρούκουνα, Κάβουρα, Στελλάκη Περπινιάδη, Παγιουμτζή, Παπαϊωάννου, Απόστολο Χατζηχρήστο. Και, προφανώς, στο δημοτικό τραγούδι και τη βυζαντινή μουσική. Είναι ένα καράβι που πλέει ακόμη. Αυτό εκτίμησε, άλλωστε, ο Μίκης Θεοδωράκης και συνδέθηκε με τον πιο “καθαρό” και λαμπερό εκπρόσωπο αυτής της παράδοσης. Μην ξεχνάμε ότι αποκαλούσε τον Τσιτσάνη “δάσκαλό” του. Και οι δυο τους φέρνουν μια νεωτεριστική αντίληψη στη μουσική, που καταλήγει σαρωτική. Ανασκευάζουν τον χώρο δίπλα τους, δημιουργούν ένα καινούργιο τοπίο». Κατά την έκφραση του Διονύση Σαββόπουλου, «συνθέτουν το κράμα Ανατολής και Δύσης».

ΩΣ ΜΟΥΣΙΚΟΣ. Αυτές τις δύο διαδρομές ο Γ. Νταλάρας ακολουθεί τα τελευταία 50 χρόνια. Ως ερμηνευτής, αλλά και ως μουσικός (ο ίδιος θύμιζε σε παλιότερη συνέντευξή μας ότι το ίδιο έκαναν ο Μπιθικώτσης με τον Καζαντζίδη, οι οποίοι έπαιζαν επίσης όργανα). «Αυτό είναι ένα δείγμα της ελληνικής τζαζ» ακουγόταν να λέει στις συναυλίες με τα τραγούδια του «Ορφέα», τη δεκαετία του 1980, όταν και τότε επέστρεφε στα λαϊκά στάνταρ μιας ολόκληρης εποχής. Με την κιθάρα ανά χείρας και έχοντας πλάι του, εκτός άλλων, τον Μανώλη Καραντίνη, τον Γιώργο Μάτσικα και τον Βασίλη Κορακάκη, θα θυμίσει και αύριο το υλικό απ’ το οποίο είναι φτιαγμένη η μουσική δύο κορυφαίων. Αλήθεια, αν μια παρέα άγνωστων νεαρών του ζητούσε να παίξουν ένα τραγούδι του Θεοδωράκη και ένα του Τσιτσάνη, τι θα έπρεπε να προσέξει η αυτοσχέδια κομπανία ώστε να μην προδώσει τον ήχο των συνθετών; «Θα έπρεπε να ξεκινήσουμε από τα όργανα. Δεν μπορείς να παίξεις την ηλεκτρική κιθάρα σαν μπουζούκι. Θέλουμε, λοιπόν, όργανα ξύλινα, για να βγαίνει φυσικός ο ήχος. Και θα πρέπει να διαλέξουμε τους ανθρώπους που μπορούν να κατανοήσουν την “ψυχή” του τραγουδιού: πότε γράφτηκε, κάτω από ποιες συνθήκες και τι μεταφέρει. Τότε μπορούμε να ξεπεράσουμε την παγίδα της μίμησης. Τότε, θα έλεγα, μπορούμε να βάλουμε και ηλεκτρική κιθάρα ή άλλα όργανα, χωρίς να καταστρέψουμε όσα κρύβει μέσα του το κομμάτι. Με αυτόν τον τρόπο, μπορούμε να συνυπάρξουμε σε μια παράδοση όλοι οι “συγγενείς”».

Ενα δημοσιογραφικό σημείωμα για την αυριανή εκπομπή είναι από τη φύση του περιοριστικό. Ισως, όμως, κάπου προς το τέλος χωράει να θυμίσουμε ότι ο Γ. Νταλάρας επιστρέφει ουσιαστικά στη μήτρα απ’ την οποία ξεκίνησαν όλα. Την εποχή που δεν αναγνώριζε τον μουσικό του εαυτό στα πειράματα με τη ροκ και αποφάσισε να αντλήσει στοιχεία απ’ το ρεμπέτικο, το λαϊκό και αργότερα το λεγόμενο έντεχνο. Κάπου εκεί, «Τσιτσάνη και ροκ γωνία», όπως τραγουδούσε στο κομμάτι του Νότη Μαυρουδή, και πριν συναντήσει τον Σταύρο Κουγιουμτζή («ο καθένας μας φοράει ένα μαντίλι στον λαιμό που τον συνοδεύει – για εμένα ήταν ο Κουγιουμτζής»). «Ευτυχώς αναρωτήθηκα νωρίς αν χωράω στο ροκ των άλλων. Και τότε μπήκα στη μεγάλη κοίτη της μουσικής, όπου ανακάλυψα τον Τσιτσάνη και τον Θεοδωράκη. Νομίζω πως ακόμη μαθαίνω τις ρίζες και τις διακλαδώσεις της».