Ορφανά ονόματα

Η μεγάλη αρχαία παράδοση της φιλοσοφίας εκκίνησε, όπως μου δόθηκε συχνά η ευκαιρία να θυμίσω, με τη θεμελιώδη διαίρεση της ΟΥΣΙΑΣ από τα ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ. Στην αριστοτελική φιλοσοφία ήταν το διώνυμο ΥΛΗ και ΕΙΔΟΣ (ΜΟΡΦΗ) και, βεβαίως, τα ΟΝΤΑ και τα ΟΝΟΜΑΤΑ.

Ο Καζαντζάκης αναφέρει πως, στη ρομαντική εκείνη απόφασή τους με τον Σικελιανό να πάνε στο Αγιον Ορος και να μονάσουν (πήγαν, αλλά δεν έμειναν τελικά), οδοιπορώντας για τον Αθωνα, πέρασαν, Πρωτομαγιά, πιθανόν, πάντως Μάιο, από έναν ολάνθιστο λόφο κάπου στη Μακεδονία. Ενα εξαίσιο χαλί από χαμολούλουδα. Ο Σικελιανός όρμησε με τον γνωστό, αυθόρμητο ενθουσιασμό του μέσα στον λειμώνα, ξάπλωσε μέσα στο άνθινο χαλί και, θαυμάζοντας το όργιο των χρωμάτων, διέκρινε ένα έξοχης ποικιλίας χρωμάτων λουλουδάκι και ρώτησε τον Καζαντζάκη αν ήξερε πώς το ονομάζουν. Ο Καζαντζάκης εξέφρασε την άγνοιά του. Ο Σικελιανός το έκοψε και, κρατώντας το με σεβασμό από το μακρύ κοτσάνι, είπε: «Πρέπει να μάθουμε πώς το λένε». Αρχισε τότε μια οδοιπορία (που μάλλον ο Καζαντζάκης, στην «Αναφορά στον Γκρέκο» όπου το αφηγείται, ειρωνεύεται) στις πλησιέστερες στάνες, ρωτώντας βοσκούς, αγροφύλακες, πραματευτάδες με τα μουλάρια τους, δείχνοντας το λουλούδι, πώς το λένε. Εισέπραξε άγνοια. Ολοι κουνούσαν το κεφάλι αρνητικά και άλλοι σχολίαζαν πως είναι αδύνατον να ξέρεις ή να μάθεις τα ονόματα αυτών των εκατομμυρίων φυτών που έσπειρε στη γη η Φύση ή ο Δημιουργός.

Ενας, όμως, τσοπάνος, κοιτώντας το κομμένο χαμολούλουδο, τους είπε: «Αυτά τα ξέρουν οι γριές στα χωριά. Να, η τάδε (ανέφερε το όνομά της), εκατοχρονιάρα, στο χωριό τάδε, θα το ξέρει». «Πάμε στο χωριό», είπε ο Σικελιανός στον έκπληκτο Καζαντζάκη. «Πρέπει να μάθουμε το όνομά του». Φτάσανε στο ορεινό χωριό της Πίνδου με τα λίγα σκόρπια σπίτια, μονώροφα, με την αυλή γεμάτη ζαρζαβατικά, ρώτησαν πού θα βρουν τη γριούλα και κάποιες γειτόνισσες τους πληροφόρησαν πως η γιαγιούλα, μόλις πριν από λίγες εβδομάδες, είχε αποδημήσει εις Κύριον. Τότε ο Σικελιανός λέει έκπληκτος και πλέον με θαυμασμό ο Καζαντζάκης, ο μεγάλος εκείνος λυρικός ποταμός, φώναξε: «Χάθηκε μια λέξη»!

«Αρχή σοφίας η των ονομάτων επίσκεψις», θα πει ο αρχαίος γραμματικός. Ο κόσμος μας είναι οι λέξεις. Ο μεγάλος γερμανός φιλόλογος Χάιντεγκερ δογμάτισε πως η γλώσσα είναι το σπίτι του ανθρώπου. Χωρίς τη γλώσσα είμαστε άστεγοι.

Για να επανέλθω στις αρχικές μου σκέψεις, έχοντας χαθεί το ΕΙΔΟΣ, και η ΥΛΗ μένει άγνωστη, λανθάνει. Η ΟΥΣΙΑ είναι ορφανή, αφού χάθηκε το ΕΙΔΟΣ, η ΜΟΡΦΗ. Αλλά συμβαίνει και το αντίστροφο. Να έχουν διασωθεί τα ΟΝΟΜΑΤΑ και να λανθάνει η ΟΥΣΙΑ. Να έχουν σωθεί οι λέξεις και να έχει χαθεί το κουκούτσι, η ΣΗΜΑΙΝΟΥΣΑ να υπάρχει και να έχει εξαφανιστεί, ξεχαστεί ή παραποιηθεί το ΣΗΜΑΙΝΟΜΕΝΟ. Σκεφτήκαμε χθες, Πρωτομαγιά, πέρα από το όνομα, τη λέξη, τι έχει απομείνει και αν έχει απομείνει, τι σημασία έχει αυτό το όνομα. Είναι άλλο πράγμα αυτό που γράφει το καλαντάρι μας, δηλαδή «1η Μαΐου», και άλλο πράγμα είναι η «Πρωτομαγιά». Στο πρώτο είναι μια μέρα μέσα στην ακολουθία του χρόνου, η πρώτη μέρα ενός μήνα από το σύνολο των μηνών που έχει μεθοδικά και βολικά διαιρεθεί το έτος, μια άλλη συμβολική έννοια που εφηύρε ο άνθρωπος για να διαιρέσει τον άπειρο χρόνο.

Με την Πρωτομαγιά συμβαίνει ό,τι αναφέρει ο Ελύτης ότι συνέβη με έναν μεταφραστή του που θέλησε να μεταφράσει στα γαλλικά ένα ποίημά του που περιέχει τον στίχο: «Εχω τη γέψη του Δεκαπενταύγουστου στον ουρανίσκο μου». Ο καλός και αφελής εκείνος μεταφραστής το μετέφρασε στη γλώσσα του Ρακίνα: «Εχω τη γέψη της 15ης Αυγούστου στον ουρανίσκο μου». Τι, άραγε, εισέπραξε ο γάλλος αναγνώστης διαβάζοντας αυτόν τον στίχο; Το συνηθέστερο, ότι ο ποιητής έχει μια τραυματική εμπειρία ή μια εξαίσια ανάμνηση μιας 15ης Αυγούστου κάποιου έτους, μια δηλαδή προσωπική ανάμνηση. Η λέξη, όμως, «Δεκαπενταύγουστος», όπως ο ίδιος ο ποιητής το τονίζει, είναι γεύση, αφού στον τόπο μας η εποχή αυτού του χρόνου είναι συνδεδεμένη με τον τρύγο, τα ώριμα σύκα, το καρπούζι, το πεπόνι. Κι αν ακόμη ο Γάλλος ή όποιος άλλος πολίτης του κόσμου αντιλαμβανόταν την πραγματική σημασία του στίχου, ποιες γνώσεις, άραγε, να αναπολούσε στον ευρωπαϊκό Βορρά, στην Αφρική, στην Ιαπωνία, στη Σιβηρία; Η γεύση έχει ιθαγένεια, γι’ αυτό έξοχα έχει ειπωθεί πως όλα σε ένα ποίημα μεταφράζονται, εκτός από την ίδια την ποίηση. Ο στίχος του Ελύτη είναι γευστικά κατανοητός μόνον από τον κάτοικο αυτού του τόπου, Ελληνα ή ξένο.

Πρόσφατα ξαναέγραψα σε αυτή τη σελίδα για την επιθυμία του έλληνα πολιτικού εξόριστου στη Βουλγαρία που μου ζήτησε να του πω πώς είναι η γεύση της πετσούλας του αρνιού που ψήνεται στη σούβλα το Πάσχα! Η γεύση και η όσφρηση είναι οι πιο θεμελιώδεις αισθήσεις μας. Ο μέγας Ηράκλειτος το έχει διαπιστώσει και μας εντοπίζει πως, αν είχα χάσει όλες τις άλλες αισθήσεις, όραση, αφή, ακοή και γεύση, αν είχα μονάχα όσφρηση (και γεύση, ισχυρίζεται η ταπεινότητά μου), θα μπορούσα να φτιάξω έναν κώδικα επικοινωνίας, μια «γλώσσα» κατανόησης του κόσμου.

Τι νόημα, μετά από αυτές τις ταπεινές σκέψεις, έχει σήμερα η ΟΥΣΙΑ της λέξης «Πρωτομαγιά». Είναι σαφώς όσφρηση και όραση οι αισθήσεις που χαίρονται τα αρώματα και τα χρώματα της ημέρας αυτής του έτους. Κι αν ακόμα, με διάμεσο ένα μέσο επικοινωνίας, όπως η φωτογραφία, το σινεμά, η τηλεόραση, το Ιντερνετ, βλέπω την ανθισμένη φύση, αν ακόμη προσθέσω και την όσφρηση από τη μυρωδιά μιας ανθοδέσμης από κομμένα άνθη, μας λείπει η Φύση. Σε μερικούς, μάλιστα, λείπει και ο μεσάζοντας, αν το άτομο είναι παγιδευμένο μέσα στις λεωφόρους και στους ορόφους των μεγαλουπόλεων ή στις παραγκουπόλεις των απόκληρων και των προσφύγων.

Τώρα έχουμε μια λέξη – κέλυφος, ένα τσόφλι, ένα ανέστιο όνομα που δεν μυρίζει, δεν έχει γεύση και δεν έχει και χρώματα. Οπως λέει κι ο Σεφέρης σε ένα έξοχο ποίημά του: «Κάτω από τη λέξη το μηδέν, ένα όνομα βασιλιά και μια χώρα που πήγε με το στράτευμα στην Τροία και δε γνωρίζουμε, παρά μόνον το όνομά τους: “Ασίνην τε”». Οπως η Πρωτομαγιά, χωρίς σημαινόμενο, μόνο σημαίνον.