Αποσπάσματα

Μιχαήλ Μπουλγκάκοφ, 1930

ΠΑΡΑΚΑΛΩ ΤΗΝ ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΤΗΣ ΕΣΣΔ ΝΑ ΜΟΥ ΔΩΣΕΙ ΕΝΤΟΛΗ ΝΑ ΔΙΑΣΧΙΣΩ ΕΝ ΕΥΘΕΤΩ ΧΡΟΝΩ ΤΑ ΣΥΝΟΡΑ ΤΗΣ ΕΣΣΔ ΜΕ ΤΗ ΣΥΝΟΔΕΙΑ ΤΗΣ ΣΥΖΥΓΟΥ ΜΟΥ ΛΙΟΥΜΠΟΒΑ ΓΕΒΓΚΕΝΙΕΒΝΑ ΜΠΟΥΛΓΚΑΚΟΒΑ.

Απευθύνομαι στον ανθρωπισμό της σοβιετικής εξουσίας και παρακαλώ να με αφήσετε μεγαλόψυχα στην ελευθερία, εμένα, έναν συγγραφέα που δεν μπορεί φανεί χρήσιμος στο σπίτι του, στην πατρίδα του.

Αν ούτε και αυτό που έγραψα δεν πείθει και με καταδικάσουν σε ζωντανή σιωπή στην ΕΣΣΔ, παρακαλώ τη σοβιετική κυβέρνηση να μου δώσει εργασία σύμφωνη με την ειδικότητά μου και να με στείλει να εργαστώ σε κάποιο θέατρο ως μόνιμος σκηνοθέτης.

Παρακαλώ ειδικά και εμφατικά να υπάρξει κατηγορηματική εντολή ανάληψης εργασίας, επειδή όλες οι προσπάθειές μου να βρω εργασία σε αυτόν τον μοναδικό τομέα, στον οποίο μπορώ να φανώ χρήσιμος στην ΕΣΣΔ ως αποκλειστικά ειδικός, κατέληξαν σε πλήρη αποτυχία. Το όνομά μου έχει γίνει τόσο μισητό που οι προτάσεις για δουλειά από μέρους μου προσκρούουν στο φόβο, παρότι στη Μόσχα ένας τεράστιος αριθμός ηθοποιών και σκηνοθετών, και μαζί τους και διευθυντές θεάτρων, γνωρίζουν άριστα την πολύ καλή γνώση μου της θεατρικής σκηνής. Προτείνω στην ΕΣΣΔ έναν πραγματικά τίμιο, χωρίς καμία υποψία δολιοφθοράς, ειδικό σκηνοθέτη και συγγραφέα που αναλαμβάνει να ανεβάσει με φιλότιμο οποιοδήποτε έργο, αρχής γενομένης από τα έργα του Σαίξπηρ μέχρι και τα σημερινά. Παρακαλώ να με ορίσετε βοηθό σκηνοθέτη στο Πρώτο Θέατρο Τέχνης – το καλύτερο σχολείο του οποίου προΐσταντο καλλιτέχνες όπως ο Κ. Σ. Στανισλάφσκι και ο Β. Ι. Νεμίροβιτς-Ντάντσενκο. Εάν δεν με ορίσουν σκηνοθέτη, παρακαλώ για μια μόνιμη θέση κομπάρσου. Αν δεν επιτρέπεται να είμαι ούτε κομπάρσος, παρακαλώ να με ορίσετε εργάτη σκηνικών. Αν και αυτό είναι αδύνατον, παρακαλώ τη Σοβιετική Κυβέρνηση να πράξει σχετικά μ’ εμένα ό,τι θεωρεί απαραίτητο, αλλά να πράξει κάτι, επειδή εγώ, ως δραματουργός πέντε θεατρικών έργων, γνωστών τόσο στην ΕΣΣΔ όσο και στο εξωτερικό, αντικρίζω αυτή τη στιγμή τη φτώχεια, την έλλειψη στέγης και το θάνατο.

Γεβγκένι Ζαμιάτιν, 1921

Ο συγγραφέας που δεν μπορεί να γίνει καπάτσος, αν θέλει να ζήσει, πρέπει να πηγαίνει για υπηρεσία με το χαρτοφύλακα υπό μάλης. Σήμερα θα έβαζαν τον Γκόγκολ να τρέχει με το χαρτοφύλακα στο Τμήμα Θεάτρου -ο Τουργκένιεφ αναμφίβολα θα μετέφραζε Μπαλζάκ και Φλωμπέρ για τη σειρά της Παγκόσμιας Λογοτεχνίας-, ο Χέρτσεν θα έκανε διαλέξεις στον στόλο της Βαλτικής, ο Τσέχοφ θα υπηρετούσε στην Επιτροπή Υγείας. Σε άλλη περίπτωση, για να ζήσει όπως πέντε χρόνια πριν ζούσε ένας φοιτητής, με σαράντα ρούβλια δηλαδή, ο Γκόγκολ θα αναγκαζόταν να γράφει τέσσερις Επιθεωρητές το μήνα, ο Τουργκένιεφ κάθε δύο μήνες από τρεις Πατέρες και γιους, ο Τσέχοφ κάθε μήνα καμιά εκατοστή διηγήματα […]

Η αληθινή λογοτεχνία δεν γίνεται από διεκπεραιωτικούς και έμπιστους υπαλλήλους. Η αληθινή λογοτεχνία υπάρχει μόνο εκεί που τη δημιουργούν τρελοί, ερημίτες, ονειροπόλοι, επαναστάτες και αμφισβητίες. Και αν ο λογοτέχνης πρέπει να είναι λογικός, ορθόδοξος σε όλα, χρήσιμος στο σήμερα, αν δεν μπορεί να πειράξει τους πάντες σαν τον Σουίφτ, αν δεν μπορεί να χαμογελάσει κοροϊδευτικά σε όλους, όπως ο Ανατόλ Φράνς, τότε δεν υπάρχει λογοτεχνία από μπρούντζο, παρά υπάρχει μόνο λογοτεχνία από χαρτί, λογοτεχνία εφημερίδας, λογοτεχνία που σήμερα διαβάζουν και αύριο τη χρησιμοποιούν για να πακετάρουν την πλάκα το σαπούνι.

Αυτοί που την ασυνήθιστη εποχή μας προσπαθούν να φτιάξουν έναν νέο πολιτισμό, στρέφουν συχνά τα βλέμματά τους πολύ πίσω: προς το στάδιο, το θέατρο, τους αγώνες του αθηναϊκού δήμου. Η αναδρομή είναι σωστή. Αλλά δεν κάνει να ξεχνά κανείς πως η αθηναϊκή αγορά -ο αθηναϊκός λαός- ήξερε να ακούει και άλλα πράγματα εκτός από ωδές : Δεν φοβόταν τις σκληρές παρεμβάσεις του Αριστοφάνη, τη στιγμή που ακόμα και ο τόσο αθώος Εργάτης της λογοδιάρροιας του Γκόρκι κατεβαίνει από το ρεπερτόριο των θεάτρων, για να προφυλάξει το ανόητο μωρό, τον ρωσικό δήμο, από τον πειρασμό!

Φοβάμαι πως δεν πρόκειται να έχουμε πραγματική λογοτεχνία όσο δεν σταματούν να αντιμετωπίζουν τον ρωσικό δήμο ως μωρό, την αθωότητα του οποίου πρέπει να διαφυλάξουν. Φοβάμαι πως δεν πρόκειται να έχουμε πραγματική λογοτεχνία όσο δεν αποποιούμαστε αυτόν τον παράξενο νέο Καθολικισμό που φοβάται τον αιρετικό λόγο όσο και ο προηγούμενος. Και αν αυτή η αρρώστια παραμείνει ανίατη, φοβάμαι πως η ρωσική λογοτεχνία ένα μέλλον θα έχει μόνο: το παρελθόν της.