«Προς τον σύντροφο Στάλιν…»

Ηταν τα χρόνια μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση. Ο Στάλιν, ως γενικός γραμματέας του ΚΚΣΕ, κατατρόπωνε τους συντρόφους και ετοίμαζε το Πενταετές Πλάνο. Για το μαξιμαλιστικό πρόγραμμα χρειαζόταν ένας νέος τύπος ανθρώπου (homo sovieticus), νέοι επιστήμονες, νέοι αγρότες, νέοι διανοούμενοι και συγγραφείς. Οι τελευταίοι – όσοι δεν εκτελούνται ή εξορίζονται – γίνονται «μηχανικοί ψυχών». «Η τέχνη, που ορίζεται ως όπλο, πρέπει να υπηρετεί την πολιτική του κόμματος, πρέπει λοιπόν να είναι εργαλείο προπαγάνδας», όπως σημειώνει ο Ζαν Ζακ Μαρί στο «Στάλιν» (εκδ. Οδυσσέας, 2003, μτφ. Ελένη Αστερίου). «Ο καλλιτέχνης θα επιδίδεται να παρουσιάζει ρόδινη μια πραγματικότητα που δεν είναι καθόλου τέτοια και θα επιφυλάσσει το μαύρο χρώμα για τα κατάλοιπα του παρελθόντος, τους ταξικούς εχθρούς και τους προδότες». Στο πλαίσιο αυτό, ο πρώην αυτοεξόριστος Γκόρκι θα γίνει η διασημότητα του σοβιετικού καθεστώτος, ο Παστερνάκ θα περιοριστεί στη μετάφραση αγγλικών ποιημάτων και ο Μπουλγκάκοφ θα βάλει τα κείμενα στο συρτάρι.

Η σχέση του τελευταίου με το καθεστώς αναδεικνύεται στην έκδοση «Επιστολές στον Στάλιν», που αναμένεται τις επόμενες ημέρες από την Αγρα, ενταγμένη στη σειρά «Επιστολές» (κατ’ εξαίρεση, δεν πρόκειται για ανταλλαγή, αλλά για απεύθυνση στο ίδιο πρόσωπο). Οι περιπτώσεις των Μπουλγκάκοφ και Ζαμιάτιν, τους οποίους συνέδεε στενή φιλία από το 1924 ως το 1940, είναι διαφορετικές. «Ο Μπουλγκάκοφ, σε αντίθεση με τον Ζαμιάτιν, που θεωρούνταν το λιγότερο ιδεολογικός φίλος, είχε εξαρχής καταταχθεί στους λεγόμενους “συνοδοιπόρους”, που θεωρούνταν εχθροί της επανάστασης» επισημαίνει η μεταφράστρια Αλεξάνδρα Ιωαννίδου στην κατατοπιστική εισαγωγή. Το αίτημά τους, όμως, προς τον ηγέτη ήταν κοινό, εξαιτίας της πολιτικής δίωξης σε βάρος τους από τον Ρωσικό Σύλλογο Προλετάριων Συγγραφέων: άδεια για διαβατήριο και απουσία στο εξωτερικό.

Οι επιστολές είναι γραμμένες από τα τέλη της δεκαετίας του 1920 ως τα μέσα της επόμενης. Ειδικά το απόσπασμα του Ζαμιάτιν που δημοσιεύουμε εδώ προέρχεται από το καταγγελτικό και, όπως αποδείχθηκε, προφητικό άρθρο του με τίτλο «Φοβάμαι» το 1921. Για την ιστορία, ο συγγραφέας κατάφερε να ταξιδέψει το 1931, με παρέμβαση του Γκόρκι. Πέθανε στο Παρίσι στις 10 Ιουνίου το 1937. Τρία χρόνια αργότερα, ακριβώς την ίδια ημέρα, θα πεθάνει και ο Μπουλγάκοφ, που έχει ήδη υποστεί το μαρτύριο της ταπεινωτικής αναμονής και της τελικής απόρριψης. Το δικό του απόσπασμα προέρχεται από την δεύτερη κατά σειρά επιστολή της 28ης Μαρτίου 1930, ενώ θα ακολουθήσουν άλλες τρεις και μία της συζύγου του, Γιλένα, η οποία επίσης περιέχεται στην έκδοση.