Οταν η «ατομική ευθύνη» γίνεται πολιτικό όπλο

Για τον Κορνήλιο Καστοριάδη, «η σύγχρονη κοινωνία είναι θεμελιωδώς άφρων». Από την αρχή της πανδημίας, όμως, ο πολιτικός κόσμος βασίστηκε όχι στην αμυαλοσύνη, αλλά στην υπευθυνότητά της. Το «Μένουμε σπίτι» δεν θα είχε τα ίδια αποτελέσματα αν η κοινωνία δεν αποφάσιζε, έστω και με το ζόρι, να το εφαρμόσει. Η καμπάνια του προηγούμενου μήνα, βέβαια, ήταν κατά κύριο λόγο έργο των λοιμωξιολόγων. Για την επιστροφή, οι ειδικοί κάνουν ένα βήμα πίσω – παρότι συνεχίζουν να συμβουλεύουν, τον πρώτο λόγο έχει πλέον η πολιτική. Ως εκ τούτου, η ατομική ευθύνη, η υπεύθυνη συμπεριφορά του καθενός, γίνεται εύκολα όπλο τόσο στα χέρια της κυβέρνησης όσο και σε αυτά της αντιπολίτευσης.

Ο Κυριάκος Μητσοτάκης στο διάγγελμα της Τρίτης το είπε όσο πιο αυστηρά μπορούσε: «Οποιος σε λίγο θα κλείνει πίσω του την πόρτα του σπιτιού, ταυτόχρονα θα ανοίγει την πόρτα της ευθύνης». Η επιτυχία του σχεδίου της σταδιακής επιστροφής στην κανονικότητα βασίζεται στις επιλογές του κάθε πολίτη ξεχωριστά – επομένως, και μια ενδεχόμενη αποτυχία του δεν θα πέσει ολόκληρη στους ώμους της κυβέρνησης, αλλά θα διαμοιραστεί σε όλους εκείνους που δεν ακολούθησαν, για τον έναν ή τον άλλο λόγο, τις οδηγίες. Και η αντιπολίτευση διέκρινε τι σημαίνει η μετάβαση σ’ αυτή τη νέα φάση. Σύμφωνα με τον ΣΥΡΙΖΑ, ο Μητσοτάκης «αγνοεί την πρώτιστη ευθύνη της πολιτείας, δείχνοντας με το δάχτυλο τους πολίτες για την “ατομική ευθύνη”». Η Φώφη Γεννηματά επισήμανε πως πέρα από την υπεύθυνη ανταπόκριση των πολιτών, τη μεγάλη ευθύνη για να εξασφαλιστούν οι προϋποθέσεις ασφαλείας συνεχίζει να την έχει η κυβέρνηση. «Μετακυλίει την ευθύνη στον λαό, αρνούμενη στην πράξη την κρατική ευθύνη για την πραγματική θωράκιση του δημόσιου συστήματος υγείας και την προστασία των εργαζομένων», τόνισε και το ΚΚΕ. Τα επιτελεία των κομμάτων γνωρίζουν πως, στην πράξη, η ευθύνη όντως μοιράζεται ανάμεσα στο κράτος και στους πολίτες. Ομως, αν δεν είναι η κυβέρνηση αυτή που ευθύνεται για τις αποτυχίες, τόσο πιο δύσκολη γίνεται η κριτική – πώς τσακώνεται κανείς με το εκλογικό του ακροατήριο;

Η πολιτική ευθύνη. Και, τελικά, ποιος είναι ο αρμόδιος; Στην πραγματικότητα, το ερώτημα θυμίζει τη γνωστή αναπάντητη απορία με το αβγό και την κότα. Μια κοινωνιολογική ανάγνωση θέλει την κυβέρνηση, τη Βουλή και την κοινωνία κομμάτια της πολιτείας, του ευρύτερου συνόλου που πρέπει να λειτουργήσει συνεκτικά για να μπορέσει η μεγάλη έξοδος να έχει τις λιγότερες απώλειες. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι η κυβέρνηση δεν θα πάρει τα εύσημα, αν όλα πάνε καλά. Ούτε όμως ότι η αντιπολίτευση δεν πρέπει να αντιδρά μπροστά στα κακώς κείμενα. Η πολιτική ευθύνη, άλλωστε, σε περίοδο κρίσης, εξαπλώνεται πέρα από τα κυβερνητικά έδρανα.

Πολλές φορές στο παρελθόν οι πολιτικές δυνάμεις μίλησαν στους πολίτες λες και ήταν παιδιά που εξαπατήθηκαν – εξαγνίζοντάς τους από οποιαδήποτε λάθος επιλογή έγινε πάνω από την κάλπη. Οι ευθύνες της κοινωνίας υπάρχουν, ακόμα κι αν αποδίδονται σπάνια. Δεν αφαιρούν όμως από τις ευθύνες των αντιπροσώπων της. Η επιτυχία της επόμενης φάσης στη μάχη με τον κορωνοϊό, επομένως, βασίζεται σε όλους – και η κυβέρνηση, αναπόφευκτα, θα έχει το μεγαλύτερο μερίδιο στην κριτική, ακόμα κι αν «η πειθαρχία του κάθε πολίτη είναι αυτή που θα κρίνει την επιτυχία» του σχεδίου.