Ηταν άκαιρη η απόφαση για την Επανάσταση;

Το ερώτημα ετέθη ήδη από τους συγχρόνους των γεγονότων, με κυριότερο τον Κοραή: Μήπως η απόφαση για την Επανάσταση ήταν εσπευσμένη; Μήπως πρώτα έπρεπε το ελληνικό έθνος να ολοκληρώσει την πνευματική του ανάπτυξη, να ενδυναμωθεί εσωτερικά, και μετά να διεκδικήσει την ανεξαρτησία του; Σε μία άλλη παραλλαγή, η φαναριώτικη σχολή υποστηρίζει ότι ήταν δυνατή η εκ των ένδον διάβρωση των οθωμανικών μηχανισμών εξουσίας από το ελληνικό στοιχείο, που μακροπρόθεσμα ενδεχομένως να απέληγε στη σταδιακή ελληνοποίηση της αχανούς Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Και ότι αυτή την προοπτική την κατέστρεψε η Επανάσταση.

Αρχίζοντας από την τελευταία υπόθεση εργασίας, η Οθωμανική Αυτοκρατορία ήταν ένα δουλοκτητικό ισλαμικό κράτος, μια κοινωνία δούλων, στην οποία ο μόνος ελεύθερος ήταν ο σουλτάνος. Ο σουλτάνος ήταν ταυτόχρονα ηγέτης του δυναστικού οίκου των Οσμανλήδων και χαλίφης, δηλαδή θρησκευτικός αρχηγός των μουσουλμάνων. Δεν υπήρχε απολύτως καμία περίπτωση σε αυτή τη δομή οι Ελληνες να αποκτήσουν ποτέ κάτι περισσότερο από αυτό που ήδη είχαν, δηλαδή δοτά αξιώματα με ημερομηνία λήξης την ημέρα αποκεφαλισμού τους λόγω της δυσμένειας του σουλτάνου. Οπως και το οθωμανικό κράτος δεν επρόκειτο ποτέ να περιέλθει υπό τον έλεγχο μιας εθνικής-θρησκευτικής ομάδας ραγιάδων, δηλαδή δούλων. Το παράδειγμα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, που μετεξελίχθηκε σε ελληνικό κράτος, έχει την εξής καταλυτική διαφορά: η Ρώμη ήταν μέρος του ευρύτερου ελληνικού/ελληνιστικού σύμπαντος, οι θρησκευτικές, γλωσσικές και πολιτισμικές συντεταγμένες ήταν κοινές και ο εξελληνισμός ήταν μια εσωτερική μετατόπιση ισορροπίας.

Στο κύριο ερώτημα, δηλαδή του timing της Επανάστασης, τη στιγμή της έκρηξής της συνέπεσαν πέντε καταλυτικοί παράγοντες, που δεν υπήρξαν ούτε πριν ούτε μετά το 1821:

1. Η αποστασία του σατράπη της Ηπείρου Αλή πασά δημιούργησε τον ιδεώδη αντιπερισπασμό ακριβώς τη στιγμή της έκρηξης της Επανάστασης. Στις αρχές του 1820 η Πύλη τον κήρυξε έκπτωτο, το καλοκαίρι εστάλησαν στρατεύματα εναντίον του και όλο το 1821, μέχρι τον Ιανουάριο του 1822 που ο Αλής τελικώς εξοντώθηκε, ισχυρές στρατιωτικές δυνάμεις υπό τον Χουρσίτ ήταν απασχολημένες στο ηπειρωτικό μέτωπο. Διερωτάται κανείς εάν το ελληνικό περιβάλλον του Αλή (η ελληνίδα σύζυγός του Βασιλική, ο γιατρός του Κωλέττης, οι έλληνες σωματοφύλακές του) υποδαύλισε εσκεμμένα τις φιλοδοξίες του.

2. Ο σουλτάνος Μαχμούτ Β’ (1808-1839) είχε αντιληφθεί την ανάγκη εκσυγχρονισμού του οθωμανικού κράτους. Μεταξύ άλλων σκόπευε να καταργήσει το σώμα των Γενιτσάρων, κορμό των οθωμανικών ενόπλων δυνάμεων (τελικώς τους σφαγίασε μαζικά το 1826) και να δημιουργήσει τακτικό στρατό. Λίγα χρόνια εάν καθυστερούσε η Ελληνική Επανάσταση θα είχε απέναντί της σύγχρονο τακτικό στρατό δυτικού τύπου και ασφαλώς η δυσκολία επιτυχίας θα ήταν εξαιρετικά μεγαλύτερη.

3. Ο σχεδόν ανύπαρκτος στην ελληνική βιβλιογραφία πόλεμος μεταξύ των Τούρκων και των Περσών, που δεξιοτεχνικά υποδαύλισαν οι Ρώσοι, υποχρέωσε τους Τούρκους να διαθέσουν ισχυρές δυνάμεις στα ανατολικά τους σύνορα. Οι Τούρκοι συνετρίβησαν, οι Πέρσες έφτασαν μέχρι τη Βαγδάτη, αλλά τελικώς ο πόλεμος σταμάτησε το 1823 λόγω επιδημίας χολέρας.

4. Η παρουσία του Καποδίστρια ως υπουργού Εξωτερικών της Ρωσίας από το 1814 μέχρι το 1822 υπήρξε καταλυτική. Διότι ο Καποδίστριας εμπόδισε τον Μέτερνιχ να επιβάλει την καταδίκη της Ελληνικής Επανάστασης στις συνδιασκέψεις της Ιεράς Συμμαχίας στο Τροπάου και στο Λάιμπαχ, όπου την άνοιξη του 1821 κατέφθασε η είδηση των γεγονότων της Μολδοβλαχίας και ακολούθως της Νότιας Ελλάδας. Ο Καποδίστριας υπέβαλε στον τσάρο φιλελληνική πολιτική, η οποία τελικώς οδήγησε στην παραίτησή του, αλλά εν τω μεταξύ η Επανάσταση είχε κερδίσει πολύτιμο χρόνο. Μετά την παραίτησή του εξάλλου ο Καποδίστριας, με έδρα τη Γενεύη και χρηματοδότη τον τραπεζίτη Εϋνάρδο, συνέβαλε με το κύρος του καθοριστικά στο παγκόσμιο φιλελληνικό κίνημα.

5. Ο Γέρος του Μοριά είχε γεννηθεί το 1770, άρα το 1821 ήταν ήδη 51 ετών, ηλικία προβεβυκυία για τα δεδομένα της εποχής. Φαντάζεται κανείς ότι χωρίς τον στρατηγικό εγκέφαλο, τη σοφία, την ψυχραιμία, το ήθος, την ενωτική πολιτική, τη στωικότητα και το κύρος του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη θα είχε η Επανάσταση τις ίδιες πιθανότητες επιτυχίας;

Συμπέρασμα: Είναι αδιαμφισβήτητο ότι το 1820-21 είχε συγκεντρωθεί μια πλειάδα προϋποθέσεων, μοναδικών και πολύ δύσκολο να επαναληφθούν ταυτόχρονα. Το αποτέλεσμα άλλωστε δικαιώνει τη μεγάλη απόφαση της εξέγερσης, εάν σκεφθεί κανείς πόσες προηγούμενες επαναστάσεις είχαν αποτύχει ακριβώς διότι έλειπε η ευνοϊκή συγκυρία.

Ο Μελέτης Η. Μελετόπουλος είναι διδάκτωρ Οικονομικών και Κοινωνικών Επιστημών Πανεπιστημίου Γενεύης. Από τις εκδόσεις Καπόν κυκλοφορεί το βιβλίο του «Ο άρχοντας με τα πολλά πρόσωπα»