Το βρώμικο χιούμορ {LF}του Αμαντέους Μότσαρτ

Μιλάνο, 1771. Ο 14χρονος Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ έχει μόλις τελειώσει με την πρεμιέρα της νέας του όπερας και ο πατέρας του Λέοπολντ θέλει να τον επιβραβεύσει για την επίδοσή του. Τον πηγαίνει λοιπόν να παρακολουθήσει ένα αμφιλεγόμενο θέαμα. «Είδα να κρεμάνε τέσσερις κακοποιούς εδώ στην πλατεία του Ντουόμο» γράφει ο νεαρός συνθέτης στην αδελφή του Μαρία Αννα. «Τους κρέμασαν εδώ όπως ακριβώς κάνουν και στη Λυών».  Αν και νεαρός στην ηλικία, ο Μότσαρτ φαίνεται πως ήταν γνώστης των δημόσιων εκτελέσεων αφού με την οικογένειά του παρακολουθούσε την κρεμάλα ως «ευχάριστη ασχολία» τα απογεύματα.

Αυτό τουλάχιστον αποκαλύπτουν οι επιστολές του συνθέτη, οι οποίες φέρνουν στην επιφάνεια λεπτομέρειες που πιθανότατα δεν χωράνε σε μια προκατασκευασμένη εικόνα για τον κορυφαίο μουσικοσυνθέτη, όπως σημειώνει ο Ρίτσαρντ Μπράτμπι στον «Spectator». «Από την αλληλογραφία του, διαφαίνεται ένας άνθρωπος με μεγάλη ζωντάνια και διάθεση για εξερεύνηση της καθημερινότητας. Ενα “πειραχτήρι” που μπορούσε με ευκολία να συναρπάζεται από την υψηλή ευρωπαϊκή διανόηση του 18ου αιώνα αλλά και από τις πιο απλές οικογενειακές στιγμές». Τη μία στιγμή ντυμένος αρλεκίνος χόρευε όλο το βράδυ στο καρναβάλι της Βιέννης το 1788, την άλλη έπαιζε με τον σκύλο της οικογένειας για να καταλήξει να συζητάει με τον πατέρα του (επίσης καλός συνθέτης της εποχής του) για έναν μέτριο τραγουδιστή ή έναν αλαζόνα μαικήνα των τεχνών. Ετσι μοιάζει μάλλον αναμενόμενο που ταξίδεψε κάποια φορά μέχρι το Λιντς για μια συναυλία χωρίς να έχει κάποιο έργο στις αποσκευές του αλλά το έγραψε εκεί μέσα σε ένα βράδυ.

Η πιο γνωστή – και συγχρόνως ξεχασμένη – πλευρά των επιστολών του Μότσαρτ είναι άλλη: το βρώμικο χιούμορ του. Το οποίο ανάλογα με την έκδοση της αλληλογραφίας παίρνει διαφορετική έκταση. Στην πιο πρόσφατη επίτομη ανθολόγηση των Ρόμπερτ Σπέθλινγκ και Στιούαρτ Σπένσερ, η τάση προς τη βωμολοχία είναι πιο εμφανής. «Θα χέ… στη μύτη σου ώστε να τρέξουν μέχρι το πιγούνι σου» έγραφε ο 21χρονος συνθέτης στην εξαδέλφη του Μαρία στο Αουγκσμπουργκ. Η συγκεκριμένη μετάφραση, όπως και του Σπένσερ το 2006, αφήνει να φανεί πως όλη η οικογένεια Μότσαρτ ήταν αθυρόστομη, αφού η αδελφή του προέτρεπε τον Αμαντέους να «βγάλει τη γλώσσα του μέχρι τον κώλο του».

Εν τω μεταξύ, στο παρασκήνιο των επιστολών διαφαίνεται η σύνθεση μιας άριας ή η πραγματοποίηση ενός κονσέρτου. Ποτέ όμως δεν αφιερώνει χώρο στα γραπτά του για να μιλήσει στους δικούς τους για την καλλιτεχνική του δουλειά. Η μόνη εξαίρεση ήταν στα τέλη του 1780, όταν ο ίδιος βρισκόταν στο Μόναχο και στα γράμματά του στον πατέρα του ο Μότσαρτ αναφέρεται καθημερινά στη σύνθεση του «Ιδομενέα». Γράφει για τον καστράτο «που πρέπει να μάθει το κομμάτι του σαν παιδί», για τη νέα αλλαγή στις σκηνές που έκανε, αφού «συνέθεσα ένα σύντομο κομμάτι για έγχορδα και όμποε», το πρώτο του μπαλέτο «που είναι μια ανεπιθύμητη φούσκα» και την καθυστέρηση στην παράδοση ενός δέματος που του είχε στείλει ο πατέρας του από το Ζάλτσμπουργκ.