Η επόμενη μέρα του ψηφιακού θεάματος

Φώτα σβηστά στις μαρκίζες. Μπάνερ που διαφήμιζαν περιζήτητες παραστάσεις κρέμονται ταλαιπωρημένα από τον αέρα χωρίς πλέον σκοπό. Σκηνές χωρίς ούτε έναν ηθοποιό. Αίθουσες συναυλιών όπου δεν πλανάται στον αέρα ούτε μία νότα. Και πλατείες σιωπηλές με τα καθίσματα άδεια. Την ίδια στιγμή, σχεδόν κάθε μέρα το τρίτο κουδούνι χτυπά στο Διαδίκτυο, οι όπερες σηκώνουν αυλαία στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και οι μεγάλες ορχήστρες δίνουν ραντεβού με το κοινό τους στο ψηφιακό σύμπαν. Εκείνο που απουσιάζει είναι το χειροκρότημα.

Αλλαγές δραματικές που συνέβησαν σε μία νύχτα ελέω κορωνοϊού. Πιο μακριά από ποτέ καλλιτέχνες και κοινό επιχειρούν να μη χαθεί η μεταξύ τους επικοινωνία, με τους πρώτους να επιδίδονται σε έναν αγώνα δρόμου ώστε να προλάβουν να προσαρμοστούν στις νέες συνθήκες, καθώς σε μεγάλο ποσοστό ήταν απροετοίμαστοι για τη μετάβαση στην εξ ολοκλήρου ψηφιακή παρουσίαση της δουλειάς τους. Οσο οι μέρες περνούν και το σοκ δίνει τη θέση του στη συνήθεια, ολοένα και περισσότεροι είναι εκείνοι που θεωρούν ότι ουδέν κακόν αμιγές καλού, επισημαίνοντας ότι η απαγόρευση κυκλοφορίας ίσως και να αποτέλεσε ευκαιρία ώστε να περάσουν οι φορείς του πολιτισμού γρήγορα στην ψηφιακή εποχή, ενώ έντονος είναι και ο προβληματισμός σχετικά με το αν οι παραστάσεις μέσω Διαδικτύου ήρθαν για να μείνουν, δεδομένου ότι η ανταπόκριση του κοινού είναι, όπως δείχνουν τα στοιχεία, ικανοποιητική. «Για να είμαι ειλικρινής, δυσκολεύομαι να σκεφτώ ότι γεννάει οποιουδήποτε είδους ευκαιρίες αυτό που έχει συμβεί σε ολόκληρο τον πλανήτη, το οποίο έχει επηρεάσει τις ζωές εκατομμυρίων ανθρώπων και θα έχει ως αποτέλεσμα μια παγκόσμια οικονομική κρίση», λέει στο «Νσυν» ο καλλιτεχνικός διευθυντής της Εθνικής Λυρικής Σκηνής Γιώργος Κουμεντάκης. «Φυσικά αναγνωρίζω ως θετική τη γρήγορη ανταπόκριση από τους πολιτιστικούς φορείς. Σχεδόν όλοι προσαρμοστήκαμε σε μια νέα ψηφιακή πραγματικότητα αναφορικά με την παρουσίαση του έργου μας. Ομως μαζί με αυτό δεν μπορεί παρά να αναδυθεί παράλληλα και ο προβληματισμός: η τέχνη δεν μπορεί παρά να είναι ζωντανή και αυτό προϋποθέτει τη συνάντηση των ανθρώπων και την επικοινωνία κοινού και καλλιτεχνών».

«Δεν πρόκειται ούτε για επιλογή ούτε για λύση ανάγκης. Είναι μια προσπάθεια να παραμείνουμε ζωντανοί για όσο καιρό βρισκόμαστε σε αυτή την κατάσταση», προσθέτει η καλλιτεχνική διευθύντρια του Θεάτρου Τέχνης Μαριάννα Κάλμπαρη, το οποίο υπήρξε και το πρώτο θέατρο που ανέβασε διαδικτυακά τις τρέχουσες παραστάσεις του, καθώς τις είχε κινηματογραφήσει εγκαίρως, «όχι επειδή περνούσε από το μυαλό μου το lockdown, κάθε άλλο. Απλώς διαπιστώσαμε ότι με το που ξεκίνησε η πανδημία άρχισε να χάνεται το κοινό άνω των 50 ετών και προχωρήσαμε στη συγκεκριμένη ενέργεια για να διατηρήσουμε τη σύνδεση μαζί τους».

ΟΙ ΘΕΑΤΕΣ. Στη συντριπτική τους πλειονότητα οι παραστάσεις μέσω Διαδικτύου προσφέρονται χωρίς αντίτιμο, με εξαίρεση το Θέατρο Τέχνης που θέσπισε εισιτήριο 3,5 ευρώ, «χρήματα που μοιράζονται με ποσοστά σε όλους τους εργαζομένους του θεάτρου», διευκρινίζει η καλλιτεχνική διευθύντριά του. Η ανταπόκριση του κοινού υπήρξε από ικανοποιητική έως υψηλή σε ορισμένες περιπτώσεις. Τις τρεις παραστάσεις της Εθνικής Λυρικής Σκηνής από τις 11 έως τις 15 Απριλίου παρακολούθησαν 250.000 θεατές, και συγκεκριμένα την «Κάρμεν» 110.000, το ρεσιτάλ του Δημήτρη Πλατανιά 45.000 και τη «Λίμνη των κύκνων» 95.000 άτομα. Οι δύο πρώτοι κύκλοι των παραστάσεων (3-12 Απριλίου) που ανέβασε το Εθνικό Θέατρο – δύο για ενηλίκους που διακόπηκαν λόγω της πανδημίας (στον δεύτερο κύκλο προστέθηκε και μία παλαιότερη) και μία παιδική – συγκέντρωσαν 100.000 views. Θετικά τα μηνύματα και από το Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, όπου ο «Μαγικός αυλός» του Μότσαρτ σε διασκευή για παιδιά είχε 9.400 μοναδικές προβολές, η «Λούλου» του Αλμπαν Μπεργκ 3.500 (χωρίς υπότιτλους), την «Ηλέκτρα» με την Αγνή Μπάλτσα είδαν 4.500 θεατές, ενώ το γκαλά όπερας «La Diva: 40 χρόνια» που είναι αφιερωμένο στη Μαρία Κάλλας με τη σοπράνο Ντινάρα Αλίεβα ανέβηκε στη σελίδα του Facebook του European Concert Hall Organisation, στον οποίο ανήκει και το Μέγαρο, και μέσα σε πέντε ημέρες το παρακολούθησαν 72.000 άτομα. Οι διαδικτυακοί θεατές του Θεάτρου Τέχνης – παραστάσεις της σεζόν που παίζονταν μέχρι την αναστολή της λειτουργίας των θεάτρων και στις δύο σκηνές για ενήλικο, εφηβικό και παιδικό κοινό – κυμαίνονται από 100 έως 120 την ημέρα.

Οι φορείς μπορεί να ανταποκρίθηκαν σχετικά γρήγορα και το κοινό να αγκάλιασε την προσφορά, ωστόσο οι δυσκολίες σε πολλά διαφορετικά επίπεδα δεν έλειψαν στην όλη διαδικασία. «Ενα από τα σημαντικότερα ζητήματα που αντιμετωπίσαμε είναι η ποιότητα των κινηματογραφημένων παραστάσεων. Το υλικό που έχουμε κατά κύριο λόγο στη διάθεσή μας έχει βιντεοσκοπηθεί για αρχειακούς λόγους και δεν είναι το πλέον κατάλληλο για προβολή», εξηγεί ο καλλιτεχνικός διευθυντής του Εθνικού Θεάτρου Δημήτρης Λιγνάδης. «Βεβαίως αυτό μας έγινε μάθημα ώστε στο εξής να κινηματογραφούμε, όπως γίνεται και στο εξωτερικό, τις παραστάσεις με τέτοιο τρόπο ώστε το υλικό που θα προκύπτει να είναι αξιοποιήσιμο και για ερευνητικούς λόγους. Κάτι τέτοιο συνεπάγεται, βεβαίως, κονδύλια, αλλά είναι πλέον μέσα στα σχέδιά μου».

ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ. Εκτός από την ποιότητα του κινηματογραφημένου υλικού – πρόβλημα που αντιμετώπισε σχεδόν το σύνολο του καλλιτεχνικού κόσμου -, ο πρόεδρος του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών Νίκος Πιμπλής μάς παραθέτει ακόμη μερικές δυσκολίες που προέκυψαν όπως η ανάγκη προσθήκης υποτίτλων, τεχνικά θέματα από το παλαιάς τεχνολογίας σύστημα ψηφιακής αναμετάδοσης του οργανισμού, ενώ ιδιαίτερα σημαντική ήταν και η εξασφάλιση των σχετικών δικαιωμάτων για την προβολή συναυλιών και παραστάσεων, ακόμη και στις περιπτώσεις που ο φορέας ήταν συμπαραγωγός, καθώς οι συντελεστές δεν είναι υπάλληλοι του ΜΜΑ. «Οι επαφές έγιναν γρήγορα και οι άδειες δόθηκαν σχετικά εύκολα λόγω των έκτακτων συνθηκών, αλλά σαφώς θα πρέπει να σκεφτούμε πλέον από την αρχή τη στρατηγική πάνω στο ζήτημα των δικαιωμάτων», λέει ο Νίκος Πιμπλής.

Ελλοχεύουν κίνδυνοι από την έστω και προσωρινή μετατόπιση του κοινού από τις αίθουσες στην οθόνη του υπολογιστή; «Οταν κάποιος παρακολουθεί μια παράσταση με κακή εικόνα και μέτριο ήχο, μπορεί να αποκτήσει λανθασμένη αντίληψη, να νομίζει ότι έτσι είναι το θέατρο», απαντά ο Δημήτρης Λιγνάδης, ενώ «προσεκτική θα πρέπει να είναι και η προσέγγιση από νομικής πλευράς ώστε να μη λεηλατηθεί το προϊόν του εκάστοτε πολιτιστικού οργανισμού», προσθέτει ο Νίκος Πιμπλής.

Η ΕΠΟΜΕΝΗ ΜΕΡΑ. Και η επόμενη μέρα πώς διαγράφεται; Η ψηφιακή παρουσίαση θεατρικών παραστάσεων, όπερας και συναυλιών ήρθε για να μείνει; «Μόνο για όσο διάστημα ο κόσμος είναι φοβισμένος. Δεν θα αντικατασταθεί η ζωντανή λειτουργία του θεάτρου. Αν με διαψεύσει η εποχή, θα σημαίνει ότι ανακαλύψαμε ότι το θέατρο ξεπεράστηκε, ότι δεν είναι απαραίτητο» υποστηρίζει ο Λιγνάδης. Λιγότερο απόλυτος, ο Γιώργος Κουμεντάκης πιστεύει ότι «φυσικά θα μείνει η τηλεοπτική και η online μετάδοση των παραστάσεων της όπερας, ακόμα και οι ζωντανές μεταδόσεις», διευκρινίζοντας ωστόσο ότι πρέπει να λειτουργήσουν ως «ένα συμπληρωματικό μέσο μετάδοσης και παρουσίασης της τέχνης μας. Δεν σας κρύβω τον μεγάλο μου προβληματισμό αναφορικά με το αν ακόμα και η πιο τέλεια καταγραφή εικόνας και ήχου μπορεί να μεταφέρει στον θεατή από την οθόνη της τηλεόρασης ή του υπολογιστή του το συναίσθημα που βιώνεται μέσα στην αίθουσα».

Αμφιβολίες εκφράζει και η Μαριάννα Κάλμπαρη που δηλώνει ότι δεν ξέρει αν η συγκεκριμένη μορφή παρουσίασης θεατρικών παραστάσεων ήρθε για να μείνει. «Η ομορφιά του είναι στο ότι μας βοηθά να είμαστε ζωντανοί και μαζί, αλλά σε καμία περίπτωση δεν αποδίδει τη γοητεία του θεάτρου, η οποία έγκειται στο ότι κάθε ζευγάρι μάτια βλέπει κάτι διαφορετικό. Σε μια κινηματογραφημένη παράσταση μεσολαβεί η ματιά κάποιου άλλου. Σαφώς και λειτουργεί βοηθητικά για όσους ζουν στην περιφέρεια ή δεν μπορούν να μετακινηθούν για λόγους υγείας, αλλά αν στο πιο ζοφερό σενάριο φτιάχνουμε παραστάσεις για το Διαδίκτυο, τότε θα αλλάξει ο τρόπος που γράφονται και παίζονται τα έργα».

Θετικότερος όλων εμφανίζεται ο Νίκος Πιμπλής καθώς εκτιμά ότι «άλλαξε πλέον η προσέγγιση όλων και έγινε σαφές ότι πρέπει να έχουμε ψηφιακές παρουσιάσεις, οι οποίες μας επιτρέπουν να προσεγγίσουμε και νέο κοινό μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, να συνδυάσουμε εκπαιδευτικές δράσεις, αλλά και να εμπλουτίσουμε το περιεχόμενο των παραγωγών που παρουσιάζουμε με συνεντεύξεις, την ιστορία των παραστάσεων του έργου, δημιουργώντας ένα παράλληλο σκέλος πληροφοριών για την κάθε παραγωγή».