Η παγκοσμιοποίηση του δικαίου

«Οι παρατεταμένες περίοδοι ηρεμίας ευνοούν κάποιες ψευδαισθήσεις. Μία από αυτές είναι η υπόθεση ότι το άσυλο της οικίας στηρίζεται στο Σύνταγμα και προστατεύεται από αυτό. Στην πραγματικότητα, το άσυλο της κατοικίας εξασφαλίζεται από τον πάτερ φαμίλια που εμφανίζεται στην πόρτα μαζί με τα παιδιά του κρατώντας ένα τσεκούρι». Αυτά γράφει ο γερμανός συγγραφέας Ερνστ Γιούνγκερ στο βιβλίο του «Der Waldgang». Και ορισμένοι αναλυτές σκέφτηκαν ότι στη σημερινή κρίση, τον ρόλο του πάτερ φαμίλια που εγγυάται την ασφάλεια της οικογένειας τον παίζει το κράτος

Η σκέψη αυτή γεννήθηκε από τη διαπίστωση ότι, περισσότερο κι από τους διεθνείς οργανισμούς, τα εθνικά κράτη ήταν εκείνα που κινητοποιήθηκαν τις τελευταίες εβδομάδες για να κλείσουν τα σύνορα, για να επιβάλουν μια συγκεκριμένη στρατηγική για την αντιμετώπιση της πανδημίας και, φυσικά, για να συνδράμουν πολίτες και επιχειρήσεις που πλήττονται. «Θα ήταν αδιανόητο να μη στηρίξουν τα κράτη τα εισοδήματα και τις θέσεις εργασίας», επισημαίνει στην El País η Νταϊάνα Κόιλ, καθηγήτρια δημόσιας πολιτικής στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ. «Πολλές χώρες θα εθνικοποιήσουν μέρος της οικονομίας τους και θα δούμε πολύ υψηλότερα επίπεδα κρατικών δανείων», εκτιμά ο Τζον Νιούτζι, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο St. Mary’s και πρώην στέλεχος της Τράπεζας της Αγγλίας.

Είναι όμως μακροπρόθεσμα η εθνική κυριαρχία η μόνη, ή η καλύτερη, απάντηση σε έναν κίνδυνο χωρίς σύνορα; Μήπως η απάντηση αυτή θυμίζει τις ουρές που σχηματίστηκαν πριν από λίγο καιρό μπροστά στα καταστήματα όπλων των Ηνωμένων Πολιτειών; Μια ομάδα νομικών και ακτιβιστών προτείνει έναν άλλο δρόμο: την παγκοσμιοποίηση του δικαίου. Ενα παγκόσμιο Σύνταγμα, δηλαδή, ως εργαλείο μιας παγκόσμιας διακυβέρνησης.

Οπως είπε ο ιταλός φιλόσοφος του δικαίου Λουίτζι Φερατζόλι στην πρώτη συνέλευση αυτής της ομάδας, που πραγματοποιήθηκε στις 21 Φεβρουαρίου στην Biblioteca Vallicelliana της Ρώμης, «πρόκειται για τη μόνη έλλογη και ρεαλιστική απάντηση στο δίλημμα που αντιμετώπισε ο Τόμας Χομπς πριν από τέσσερις αιώνες: γενική ανασφάλεια της πρωτόγονης ελευθερίας ή ένα σύμφωνο ειρηνικής συνύπαρξης που θα βασίζεται στην απαγόρευση του πολέμου και την εγγύηση της ζωής».

Η συνέλευση αυτή συνέπεσε με τα πρώτα κρούσματα του κορωνοϊού στην Ιταλία. Οπως γράφει όμως η El Pais, η ιδέα για ένα Παγκόσμιο Σύνταγμα έχει ξεκινήσει εδώ και χρόνια, με πρωτοβουλία του ιταλού δημοσιογράφου Ρανιέρο Λα Βάλε, και ανακοινώθηκε επισήμως στην ιταλική πρωτεύουσα τον Δεκέμβριο του 2019, όταν ακόμη όλοι πίστευαν ότι ο ιός θα παρέμενε εντός των συνόρων της Κίνας. «Δουλεύουμε χρόνια σε αυτή την κατεύθυνση, και από πολλές οπτικές γωνίες, όπως είναι η ανάγκη ενός νέου κοινωνικού συμβολαίου», λέει ο Νομπελίστας Ειρήνης Αδόλφο Πέρες Εσκιβέλ.

Σημείο αναφοράς είναι το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. «Αν μας έλεγαν τότε ότι ύστερα από εβδομήντα χρόνια θα υπήρχε ένα Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο ή ότι στην Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες τα κράτη θα δεσμεύονταν από μια συνθήκη ανθρωπίνων δικαιωμάτων, δεν θα τους πιστεύαμε», σημειώνει ο Λουίς Αρόγιο Θαπατέρο, καθηγητής ποινικού δικαίου στο Πανεπιστήμιο της Καστίλλης, που συμμετέχει κι αυτός στην πρωτοβουλία για ένα παγκόσμιο Σύνταγμα. Λίγο αργότερα, το 1957, ψηφίστηκαν και οι ιδρυτικές συνθήκες της σημερινής Ευρωπαϊκής Ενωσης.

Δεν συμφωνούν όμως όλοι με αυτή την πρωτοβουλία ούτε με τη χρονική στιγμή κατά την οποία ανακοινώθηκε. Για τον Χοσού ντε Μιγκέλ, καθηγητή Συνταγματικού Δικαίου στο Πανεπιστήμιο της Κανταβρίας, το παγκόσμιο Σύνταγμα υπάρχει ήδη. Και είναι ο χάρτης των Ηνωμένων Εθνών. «Αν δυσκολευόμαστε να επιβάλουμε τον σεβασμό μιας βασικής έννοιας του διεθνούς δικαίου από όλους τους λαούς, το να προχωρήσουμε σε ένα παγκόσμιο Σύνταγμα μου φαίνεται αφελές», τονίζει. «Το ουτοπικό στοιχείο μπορεί να αποδειχθεί αντιπαραγωγικό. Γι’ αυτό και οι εμπνευστές της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας έδιναν έμφαση στη λειτουργικότητα: να ξεκινάς με χαμηλούς στόχους και σιγά – σιγά να τους εδραιώνεις, έχοντας στόχο την ενοποίηση».

Δεν είναι βέβαια η πρώτη φορά που γίνεται μια προσπάθεια να εκπονηθεί ένα υπερεθνικό Σύνταγμα. Κάτι ανάλογο επιχειρήθηκε το 2004 με την επεξεργασία ενός Συντάγματος της Ευρώπης, αποδοκιμάστηκε όμως τον επόμενο χρόνο στα δημοψηφίσματα που έγιναν στη Γαλλία και την Ολλανδία. «Αυτό συνέβη επειδή κυριάρχησαν οι εθνικισμοί και ο αναλφαβητισμός των κυριαρχιστών», σημειώνει ο Φερατζόλι, σύμφωνα με τον οποίο η σημερινή υγειονομική κρίση αποδεικνύει ότι μόνο οι παγκόσμιες λύσεις εγγυώνται την επιβίωσή μας. «Ενα παγκόσμιο Σύνταγμα θα προστατεύει την ισότητα, το δικαίωμα στη μη διάκριση, την υγεία. Δικαιώματα δηλαδή που ανήκουν στη σφαίρα του “μη αποφασιστέου” και δεν μπορεί να βρίσκονται στο έλεος των πλειοψηφιών. Είναι παράλογο να συσσωρεύουμε όπλα για τον πόλεμο και να μη συσσωρεύουμε μάσκες για μια πανδημία».

Τόμας Χομπς (1588-1679)

Πυξίδα, όχι Λεβιάθαν

Στα βιβλία του «De cive» και «Λεβιάθαν», ο μεγάλος πολιτικός φιλόσοφος του 17ου αιώνα και θεωρητικός του σύγχρονου κράτους υποστηρίζει ότι η διατήρηση μιας οποιασδήποτε κοινωνίας απαιτεί μία και μόνο κυρίαρχη εξουσία, που καθορίζει τη δημόσια έκφραση της γνώμης σε όλα τα ζητήματα που μπορεί να διαταράσσουν την ειρήνη. Οποιοδήποτε σύστημα πολιτικής εξουσίας, ακόμη και τυραννικό, είναι κατά τη γνώμη του προτιμότερο από την απουσία της. Αλλά το παγκόσμιο Σύνταγμα δεν θα είναι μια παγκόσμια κυβέρνηση ούτε ένας νέος Λεβιάθαν, διευκρινίζει ο Λουίτζι Φερατζόλι, συγγραφέας του βιβλίου «Συνταγματισμός πέρα από το Κράτος». Θα είναι η πυξίδα όλων των κυβερνήσεων για μια καλή διακυβέρνηση του πλανήτη. Κανείς δεν μιλά για ένα παγκόσμιο κράτος: κάθε χώρα θα μπορεί να συνεχίζει να κινείται στη σφαίρα του «αποφασιστέου», να εφαρμόζει δηλαδή μια πολιτική που δεν παραβιάζει τα ανθρώπινα δικαιώματα.